Op zoek naar een tweede Slochteren

Het einde van de gasbel bij Slochteren is in zicht. Gelukkig is de flinke reserve 'onconventioneel' gas in de Nederlandse bodem bij nader inzien ook best winbaar.

'W e hopen dat ze niets vinden.' Nee, als hij ergens nooit aan gedacht had, is het hieraan, zegt Jacques van den Oever, boomkweker in Haaren. Aan een boortoren op zijn terrein, in hartje Brabant. 'Wat weet ik van gas? Wij verkopen bomen, al zes generaties lang. Kijk, die bomen daar, die hebben we in de 19de eeuw geplant.' Toch mogen de boorders komen, wat hem betreft. 'Het is in het algemeen belang, hè. En als ik het niet doe, doet de buurman het.'


Van den Oever heeft de Nederlandse primeur van een ontwikkeling waarvan de reikwijdte nog nauwelijks is te overzien. Hij wordt de eerste particulier in Nederland bij wie - als de gemeente toestemming geeft - naar zogeheten onconventioneel gas wordt geboord. Gas dat nooit winbaar werd geacht, maar sinds kort toch winbaar blijkt te zijn, al vergt de winning veel meer boringen dan die van conventioneel aardgas.


In de Verenigde Staten zijn de afgelopen jaren daarom duizenden putten geboord, waar zoveel aardgas uit komt dat de Amerikanen ineens zichzelf kunnen bedruipen. Totale gekte, in Pennsylvania en Texas. Overal cowboys op zoek naar mooie plekjes, zwaaiend met dollars, borend met onbekende chemicaliën.


Nu is Europa aan de beurt, vinden zowel bedrijven als overheden. In Polen lijken de ondergrondse gouden bergen het hoogst, maar ook Nederland heeft zijn hoop gevestigd op het nieuwe gas. Schattingen lopen uiteen van een paar honderd miljard tot bijna 3.000 miljard kuub - een tweede Slochteren. Genoeg voor vijftig, zestig jaar. In een advies aan de regering schreef de Energieraad vorige week dat de wereldwijde gasreserves door onconventioneel gas waarschijnlijk meer dan verdubbelen, en dat ook Nederland maatregelen moet nemen 'om de gewenste ontwikkelingen te bevorderen'.


De gewenste ontwikkelingen: ontginning van de voorraden. De Energieraad adviseert zelfs grondeigenaren op z'n Amerikaans mee te laten profiteren van de gasvondsten. Totale gekte, straks in Brabant? Hoe ziet het er hier uit, over tien jaar?


De eerste stappen zijn gezet. Nederland verleende in 2009 een opsporingsvergunning aan het jonge Britse bedrijf Cuadrilla Resources. Cuadrilla mag tot 2014 in Brabant naar schaliegas zoeken, aardgas dat opgesloten zit in de geologische lagen waarin het is gevormd. Het bedrijf heeft ook een vergunning in de Noord-Oostpolder. Andere bezitters van een exploratievergunning: het Australische Queensland Gas, inmiddels overgenomen door British Gas, dat in het gebied 'Oost-IJssel' naar steenkoolgas mag zoeken, en DSM, inmiddels herdoopt tot Hexagon, dat hetzelfde mag doen in concessie De Peel.


'Ineens stonden ze op de stoep', zegt boomkweker Van den Oever over Cuadrilla. 'Onaangekondigd, een beetje zoals jij nu. Ze lieten de kaart zien: of ze mochten boren op mijn land. Ja, dan sta je dus even met je oren te klapperen.'


Haaren is niet de enige plek waar Cuadrilla wil boren. De andere plek is Boxtel, waar de vergunning al is verleend. Er kunnen nog bezwaren worden ingediend, maar op een weiland bij het plaatselijke industrieterrein lopen maandag al mannen van ingenieursbureau Oranjewoud met een kruiwagen door de modder om monsters aarde uit de grond te draaien. Glazen jampotjes met verschillende kleuren bruin staan te wachten op nader onderzoek.


'We dachten beslist niet meteen: dit is goed voor Boxtel', zegt verantwoordelijk wethouder Peter van de Wiel, die namens de plaatselijke partij Combinatie95 in het college zit. Vorig jaar, toen hij net een paar weken op zijn post zat, kreeg hij het telefoontje van Cuadrilla. 'Het is natuurlijk niet iets waar je beleid op maakt', zegt Van de Wiel, met snor en sloffen en paarse trui. 'Maar we wilden niet op basis van emotie beslissen. We kregen een zakelijke vraag, die we zakelijk wilden beantwoorden.'


Juist hier, onder Boxtel en omstreken, zijn de gashoudende lagen in de aardbodem relatief dik (honderden meters) en niet al te diep (tot 4 kilometer), zegt Henk Duyverman , een Nederlandse geoloog in dienst van Cuadrilla. Hij heeft het over ongestoorde schalies, zonder breuken, in de hoge flank van de Roer-Vallei Slenk, de ondergrondse verzakking die grote delen van Brabant en Limburg geologisch heeft gevormd. Dat er gas in de schalies zit, is nagenoeg zeker. 'We willen nu vooral weten hoe productief ze zijn. Daarom gaan we proefboren.'


Toen Cuadrilla aldus bij Van de Wiel terecht kwam, raakte die overtuigd van de goede bedoelingen van de gasboorders. 'Ik heb zelf steeds het gevoel gehad dat we met een betrouwbare en degelijke partner te maken hebben', zegt Van de Wiel. Hij wijst erop dat de Nederlandse staat zich via staatsonderneming Energie Beheer Nederland aan Cuadrilla heeft verbonden, dat verder gaat als Brabant Resources. 'Dit is dus een zaak van nationaal belang. Wij vinden dat ook Boxtel zijn verantwoordelijkheid moet nemen, in het energiebeleid van Nederland.'


Die verantwoordelijkheid ligt om te beginnen dus op dat stuk weiland van de gemeente bij industrieterrein De Vorst, waar Cuadrilla als eerste aan de slag wil. Er waren protesten van omwonenden, zegt Van de Wiel, maar 'na twee informatieavonden was er een stuk minder weerstand'. Cuadrilla deed twee tegemoetkomingen: de vrachtwagens die het bouw- en boormateriaal aan- en afvoeren gaan niet over een klein landweggetje, en er wordt een ecologische groenzone aangelegd rond het boorterrein, 'om in ieder geval ook visueel wat te bieden'.


Tja, dat zijn inderdaad gewenste tegemoetkomingen, zegt José Megens, in de moestuin van een van de huizen die straks uitkijken op de boortoren. Het is hier trouwens al lang niet meer zo mooi als toen ze hier 27 jaar geleden kwam wonen. Toen stond alleen de fabriek van varkensverwerker Vion in het zicht. Nu is daar dus van alles bijgekomen: bedrijven, spoorlijnen, een weg, een fly-over, met als laatste het grote datacentrum van de Rabobank. 'Je vraagt je toch af: houdt het nou een keer op? En we hebben over dat boren nog grote zorgen.'


Onconventioneel gas vraagt om onconventionele winning. Normaal gesproken sijpelt aardgas door de grond omhoog tot het zich ophoopt op een plek waar het niet verder kan. Daar kan het vervolgens 'conventioneel' gewonnen worden: je boort er een buis naar toe en het stroomt naar de oppervlakte. Schaliegas, ontstaan uit dode algen die 200 miljoen jaar geleden naar de bodem van de toenmalige zee dwarrelden, blijft daarentegen gevangen zitten in de rots waarin het spul begraven werd. Wil je het winnen, dan moet je de oorspronkelijke poriën zien te bereiken.


Dat betekent dat de gaszoekers de boor op 4 kilometer diepte horizontaal door de gesteentelaag laten gaan, om zoveel mogelijk gas tegen te komen. Daarnaast wordt er gebruik gemaakt van fraccing, een afkorting van fracturing. Daarbij wordt de rots nog extra gekraakt door er onder hoge druk heel veel water met chemicaliën en zand in te spuiten. Het water moet scheuren maken van een paar honderd meter. Het zand moet de scheuren open houden. De chemicaliën zijn er voor het tegengaan van roest, van aanslag, van verstoppingen.


Het is die typisch onconventionele techniek die enige zorgen baart, zegt Willem Jan Atsma, arts bij een groot farmacieconcern, maar daarnaast kersvers voorzitter van de stichting Schaliegas Vrij Haaren. Hij woont in Helvoirt (gemeente Haaren), in een mooie opgeknapte boerderij vlakbij het landje van Jacques van den Oever, waar straks de Haarense boring gaat beginnen. 'In Amerika hebben ze allerlei onbekende chemicaliën in de grond gesproken. Er is sprake van vervuild grondwater.'


Die problemen zijn bekend, zegt Folmer de Haan van de Energieraad, die vorige week het rapport over onconventioneel gas uitbracht. 'Maar de Nederlandse milieuwetgeving is echt anders dan die in de Verenigde Staten. Onze regels zijn afdoende om dat soort misstanden te voorkomen.' Bovendien is de afstand tussen de gaslaag en het grondwater veel groter, met allerlei afsluitende lagen ertussen.


De proefboringen worden nu uitgevoerd op plekken die niet zo fraai zijn. Atsma's grootste zorg gaat eigenlijk om de ingrepen boven de grond. Omdat het gas zo slecht stroomt zijn veel meer boringen nodig dan normaal. 'Ik heb van Cuadrilla wel het idee dat ze dat netjes gaan doen. Dus daar hebben we misschien weinig last van. Maar straks moet er misschien om elke paar honderd meter een nieuwe put worden geboord. Dan kom je ook op plekken waar het landschap er veel meer last van heeft. De Loonse en Drunense duinen liggen hier vlakbij.'


Wethouder Van de Wiel van Boxtel vindt dat van later zorg. 'We hebben op dit moment nog geen enkele gedachte over wat we gaan doen als er definitief gas wordt gewonnen', zegt hij, in zijn kamer in het gemeentehuis. 'Dat zien we dan wel weer.' Ook Haaren 'vindt het te ver gaan om vooruit te kijken', blijkt uit notulen van een overleg over de gasboring.


Maar dat ze in Den Haag wel willen blijkt, behalve uit de deelname van het ministerie van Economische Zaken (via EBN) in de exploratie, ook uit het advies van de Energieraad van vorige week. Zoveel gas - daar kunnen we straks misschien zelfs onze kolencentrales op laten draaien. Om het boren van putten te bespoedigen, wordt de suggestie gedaan om grondeigenaren en huurders te laten mee profiteren van het gas. 'Voor actieve medewerking is een aandeel in de opbrengst onontbeerlijk.'


Dat is een juridische revolutie. Nu is de staat eigenaar van alles wat dieper dan 500 meter onder de grond zit - met dank aan de Napoleontische Mijnwet van 1810. Grondeigenaren krijgen alleen een schadevergoeding. Als de minister het advies opvolgt, zouden de beloningen hier Amerikaans kunnen worden. In de VS kunnen grondeigenaren per put soms honderdduizenden dollars per jaar verdienen. 'Wij denken aan een substantieel percentage van de staatsafdracht', zegt De Haan van de Energieraad. 'Nimby wordt pimby: please in my backyard.'


Atsma huivert daarvan. 'Absoluut idioot. Zo koop je mensen om. Ik denk dat we ons in Nederland echt moeten afvragen of we dit willen.'


José Megens, in Boxtel, hoopt dat die discussie helemaal niet komt. 'Ik hoop dat ze gewoon niets vinden.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden