Op zoek naar de politiek van het waterschap

Tegelijk met de Provinciale Statenverkiezingen wordt volgende week ook gestemd voor de waterschappen. De opkomst was vorige keer bedroevend laag. Is ons oudste bestuurslichaam democratische folklore geworden? Een dag op pad in waterschap Noorderzijlvest.

Beeld Harry Cock

De gemaalmachinist van de waterwolf

In zijn blauwe overall wijst Willem Alberts naar een scherm met waterstanden in het achterland. 'Eigenlijk gebeurt hier al 95 jaar hetzelfde', zegt hij. 'We zorgen ervoor dat Groningen droge voeten houdt.' Als een kapitein op een brug kijkt hij uit over het kloppend hart van De Waterwolf: vier gietijzeren schroefpompen, aangedreven door vier ronkende dieselmotoren. Alberts (59) is gemaalmachinist. Al dertig jaar smeert hij de machinerie.

Het uit rode baksteen opgetrokken gemaal uit 1920 staat op een landtong van de Oude Ruigezandsterpolder, bij het gehucht Electra. Op weg naar het Wad ontmoet het Reitdiep hier het Kommerzijlsterrijte. Als het peil in de Waddenzee te hoog is, stroomt het overtollige water niet meer vanzelf naar zee. 'Voer voor De Waterwolf', zegt Alberts. '83 centimeter onder NAP is ons inslagpeil. Dan gaan we pompen.'

Als het moet, gaat er 6,5 miljoen kubieke meter water per dag door de vijf sluiskokers. 4,5 duizend kuub per minuut. 'Drenthe is een omgekeerd soepbord', zegt dijkgraaf Bert Middel (62) van het waterschap Noorderzijlvest. Al het water komt noordwaarts naar beneden, door Groningen, langs Electra naar het Lauwersmeer.

Middel is sinds 2012 dijkgraaf van Noorderzijlvest. Het waterschap bestrijkt 144 duizend hectare in de kop van Drenthe en het westen en noorden van de provincie Groningen. Middel is geen 'waterman', geen ingenieur met blauwe vingers. Hoeft ook niet, zegt hij. 'Om in een auto te kunnen rijden, hoef je ook niet te weten hoe die werkt.' De geboren Groninger was in de jaren negentig Tweede Kamerlid voor de PvdA. Later werd hij burgemeester van Smallingerland (Drachten). Nu is hij als dijkgraaf opnieuw een soort burgemeester. 'Ik probeer landbouw en natuurbeheer bij elkaar te brengen.'

De waterschappen staan volgens Middel aan de wieg van de Nederlandse overlegcultuur. Vanaf de 13de eeuw zijn de handen ineengeslagen om het water buiten de deur te houden. Het poldermodel ontstond in de polder.

Historie vindt Middel echter geen bestaansrecht. 'Het gaat om wat we doen.' Dat is in die 750 jaar nauwelijks veranderd. De waterschappen dragen zorg voor bescherming en schoon water. Een goed en efficiënt systeem, oordeelde de OESO vorig jaar. Minister van Infrastructuur en milieu Melanie Schultz van Haegen (VVD) zei er niet aan te willen morrelen.

Toch staan de waterschappen voortdurend ter discussie. Bij de vorige waterschapsverkiezingen, in 2008, was de opkomst bedroevend laag: slechts 24 procent. Afschaffen, die folklore, zeggen critici. Want bijna niemand weet waar de waterschapsverkiezingen over gaan. En wat valt er nu werkelijk te kiezen? Iedereen is voor stevige dijken. We houden toch ook geen verkiezingen voor wegenbouw?

'We hebben inderdaad een legitimiteitsprobleem', erkent Middel. Schoon oppervlaktewater en veilige dijken zijn vanzelfsprekend geworden, denkt hij. 'De helft van Nederland ligt onder zeeniveau. Door klimaatverandering komt er steeds meer water. Als wij ons werk niet zouden doen, zou Groningen onder water staan. Maar we zijn vergeten dat we in een delta leven.'

Beeld Harry Cock

Noorderzijlvest: Water Natuurlijk of Betaalbaar Water?

Met een oppervlakte van 144.000 hectare, driehonderd medewerkers en een begroting van 70 miljoen euro is Noorderzijlvest een relatief klein waterschap. Aan de verkiezingen doen tien partijen mee. Politieke lijsten als de VVD, PvdA, en de Partij voor de Dieren, maar ook waterschapspartijen als Water Natuurlijk en Betaalbaar Water. In totaal zijn er 92 kandidaten. Belangrijke onderwerpen zijn de verhouding tussen natuur, landbouw en recreatie, experimenteel dijkgebruik en de belastingtarieven.

De rattenvanger van westpolder

In Westpolder glinstert vette klei aan de voet van de Waddendijk. Het land is leeg, slechts om de paar kilometer staat een boerderij. Achter in de bedrijfsauto van muskusrattenbestrijder Timo van Straten (60) staan twee plastic kratjes. Eén met rode appels en één met drie dode muskusratten. Zijn aanhangwagen is afgeladen met kooien en klemmen.

Van Straten parkeert op een dam tussen twee akkers. Hij stapt uit, schiet geroutineerd in zijn lieslaarzen en trekt gele rubberen handschoenen aan. Dan klimt hij over het hek en daalt af naar de duiker. In één beweging diept hij een kooi op. Drie verzopen ratten. 'Ik ben hier ook al bijna een week niet geweest.'

Van Straten is één van de 22 muskusrattenvangers van Noorderzijlvest. Al 33 jaar rijdt hij zijn rondes in de noordwesthoek van het gebied. 'Het gaat de goede kant op', zegt hij. 'Maar er is geen oorlog of er blijven soldaten over.'

De muskusratten ondergraven dijken, oevers en slootwallen. Daardoor dreigt verzakking, legt Van Straten uit. Ze werpen bovendien drie nesten per jaar. 'Dat schiet wel op.' Vorig jaar werden er alleen in dit waterschap al zeventienduizend gedood. 'Om ze te kunnen vangen, moet je je in de dieren verplaatsen', zegt Van Straten. Om de uitgezette klemmen terug te vinden, hebben de rattenvangers tegenwoordig een applicatie op hun telefoon. Van Straten toont zijn schermpje. 'Heel mooi. Je loopt er zo naar toe.'

Over de muskusrattenbestrijding lopen de standpunten sterk uiteen, zegt dijkgraaf Middel. De Partij voor de Dieren wil niets weten van de 'wrede verdrinkingsvallen'. Rechtvaardigt zo'n twistpunt verkiezingen?

Waterschappen wegen tegengestelde belangen af, verdedigt de dijkgraaf. 'Vroeger waren de boeren de baas. Nu zoeken we een evenwicht tussen economie en ecologie.' Ze heffen bovendien hun eigen belastingen, samen zo'n 2,8 miljard per jaar. Dat vraagt om democratische controle.

De belangrijkste reden om de waterschappen niet onder te brengen bij de provincies, zoals vaak geopperd wordt, is volgens Middel dat het zelfstandige waterschap zijn kerntaak niet hoeft af te wegen tegen andere prioriteiten. 'Veiligheid moet geen onderwerp zijn van politiek spel.'

Beeld Harry Cock

De dijkgraaf in aardbevingsgebied

In 1979 zag Jan Schoonveld (64) het water in de Waddenzee stijgen tot 3 meter 80 boven NAP. Hier, bij Noordpolderzijl, krulden de golven op tot boven aan de 9 meter hoge dijk.

Schoonveld was toen nog dijkkantonnier en sluismeester. Tegenwoordig heeft het haventje een volautomatisch gemaal. Nu is 'de onderkoning van Noordpolderzijl' - zoals Middel hem noemt - algemeen medewerker van het waterschap.

Zijn huis staat aan de dijk, naast uitspanning het Zielhoes. In zijn werkschuur staan een grasmaaier en een tractor. Hij vangt mollen en let op de schapen. Na hoog water bij noordwesterstorm is hij soms dagen bezig aangespoelde troep op te ruimen. 'Ik wil mezelf niet op de borst kloppen, maar deze dijk ligt er prima bij.'

Noordpolderzijl heeft iets tijdloos. Maar de vaargeul van de kleinste getijdenhaven van het land verzandt. Daar kan geen sleepboot met eg tegen op. 'De zee brengt het zand altijd weer mee', verzucht Schoonveld. En vertrokken schippers keren zelden terug.

Daarom gaat ook Noordpolderzijl mee in de vaart der volkeren. Een plan voor een toeristisch oord sneuvelde. Er wordt wel gesproken over een buitendijkse wierde, vismigratie en een zoute binnenzee. 'De dijk is niet langer heilig', zegt Schoonveld.

Linkse dijken bestaan niet, stelde een kritische brievenschrijver onlangs in de Volkskrant. Het waterschap is inderdaad niet zo partijpolitiek als een gemeenteraad, zegt dijkgraaf Middel. Maar je ziet volgens hem wel degelijk ideologische verschillen. 'Rechts wil zich beperken tot het water, links wil ingrijpen in het landschap.' Al dan niet windmolens op de dijk. Wel of geen zoutwaterinlaat voor zilte landbouw in de kwelder. 'Anderen zeggen: de dijk blijft dicht.'

Nog een klassiek onderscheid: 'Wat links wil, kost meer geld. Waar je dat vandaan haalt, is een politieke keuze.'

Bert Middel Beeld Harry Cock
Beeld Harry Cock

De dijkbeheerder van noordpolderzijl

Bij passerend vrachtverkeer valt op hoe hoog het water staat in het Eemskanaal bij Woltersum . Binnenvaartschip Maria glijdt langs ter hoogte van de dakgoot van een wit huis aan de dijk. Dit is de drukst bevaren waterweg in Noord-Nederland. Midden in het aardbevingsgebied.

Op 6 januari 2012 dreigde de dijk het hier al te begeven door hevige regenval. Achthonderd mensen werden geëvacueerd. Een F-16 met infraroodcamera inspecteerde met spoed de kwaliteit van de dijk. 'Als hier een epicentrum komt te liggen', zegt Middel, 'dan hebben we een groot probleem.' Bij een dijkverzakking komt een gebied tot in de stad Groningen onder water te staan. De gaswinning komt bovendien direct in gevaar. 'Dat is geen lokaal, maar een nationaal probleem.'

Noorderzijlvest kreeg samen met het buurwaterschap Hunze en Aa's ten minste 100 miljoen euro van het Rijk toegezegd voor dijkversterking. Inmiddels zijn er damwanden geplaatst. Metalen schotten langs de kering, 9 meter diep. Nu moet de dijk langs het Eemskanaal worden verhoogd. Van Groningen tot aan Delfzijl, een tracé van 26 kilometer.

Voor een waterschap op zoek naar draagvlak zijn de bevingen een geluk bij een ongeluk, erkent Middel. 'Je hoeft inwoners van Woltersum niet uit te leggen wat het belang van het waterschap is.'

Waterschappen heffen voor 2,8 miljard euro aan belastingen

Waterschappen zijn verantwoordelijk voor de waterhuishouding in een bepaald gebied. Ze bouwen en onderhouden waterkeringen, reguleren de waterstand en zuiveren rioolwater. Van de 2.500 waterschappen die Nederland ooit kende zijn er nog 23 over. Of 24, als je het onbewoonde waterschap Blija Buitendijks op het Noord-Friese wad meetelt.

Dit jaar vinden de waterschapsverkiezingen voor het eerst gelijktijdig plaats met de Provinciale Statenverkiezingen, op 18 maart. Het kabinet hoopt zo de opkomst te verhogen. Die was in 2008 slechts 24 procent. Bij de Provinciale Statenverkiezingen ligt de opkomst doorgaans rond de 50 procent. Waterschappen heffen hun eigen belasting, in totaal 2,8 miljard euro. Het tarief verschilt per waterschap, van 215 tot 440 euro per jaar voor een gemiddeld huishouden.

In bestuurlijk opzicht lijkt een waterschap op een gemeente. Er is een algemeen bestuur en een dagelijks bestuur, een soort college van B en W. De dijkgraaf wordt net als een burgemeester benoemd door de Kroon. Het grootste deel van de bestuursleden is verkiesbaar, maar er is ook een aantal 'geborgde zetels', niet-verkiesbare plaatsen die ingenomen worden door belangengroepen: landbouworganisatie LTO, de Kamer van Koophandel en terreinbeheerders als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten.

Is dit systeem niet veel te ingewikkeld? 'Mensen kijken naar wat wij doen, niet naar hoe we georganiseerd zijn', denkt dijkgraaf Bert Middel van Noorderzijlvest. Over de geborgde zetels heeft hij als dijkgraaf geen mening. 'Maar er is steeds meer discussie over de vraag hoe democratisch dit is. Shell en Greenpeace hebben ook geen zetel in de Tweede Kamer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden