Op zoek naar de Europese ziel

Volgende week begint een reeks conferenties over de normen en waarden in Europa. Bedenker is premier Balkenende. Europa is niet louter een kwestie van structuurfonds en stabiliteitspact....

In maart kwam de ommekeer. De 'vreselijke aanslagen in Madrid' hebben de Europese samenwerking urgentie gegeven, constateert Jan Peter Balkenende, tot eind dit jaar voorzitter van de Europese Unie. 'Op de Europese Raad kort erna zaten we met de Europese leiders bij elkaar. Ik proefde een klimaatsverandering. De sfeer was: jongens we hebben elkaar nodig.'

Volgende week dinsdag beleeft hij zijn finest hour: dan begint een reeks conferenties over de betekenis van 'de idee Europa'. De afgelopen maanden maakte hij op zijn toernee langs de Europese hoofdsteden zijn collega's er warm voor. In elk bilateraaltje zette hij 'European values' op de agenda en het werkte, vertelt hij. Bij Kwasniewski in Polen, bij Tony Blair in zijn buitenverblijf Chequers. 'De gesprekken, die gewoonlijk toch van zeer rationele aard waren, kregen plots verdieping'.

Nee, zelf komen ze niet, de Poolse premier, Blair of Schr. 'Dat is ook nooit de bedoeling geweest'. Nog een misverstand: dat deze missie iets te maken heeft met de queeste naar nieuwe waarden en normen in de Nederlandse samenleving, die hij overigens zonder omwegen 'een succes' noemt. 'Het leeft. In sportclubs, op straat, op internet.'

Maar daar gaat het nu dus niet over. Wel over de waardengemeenschap die Europa zou moeten zijn. Hij is 'hartstikke blij' dat de door hem zeer bewonderde Amitai Etzioni komt, de Amerikaanse filosoof van het gemeenschapsdenken, de president van Letland Vaira Vike Freiberga en Valery Giscard d'Estaing, de oudpresident van Frankrijk die de Europese grondwet heeft ontworpen. En ook zelf zal hij zijn gasten onderhouden over Europese waarden als grondslag Unie. Waarom dit alles? van de Balkenende: 'Het is mogelijk op een andere manier over Europese integratie te praten. En ik vind het nodig. Want ik maak me zorgen over de toenemende euroscepsis, de kritiek over wat er in Brussel gebeurt, de lage opkomst bij de Europese verkiezingen. In de nieuwe lidstaten zag je op 1 mei overal feest, maar zes weken later was het klimaat omgeslagen. Nog een punt van zorg in Europa is het alleen maar naar voren schuiven van het pure eigenbelang. En ten derde vraag ik me af: hoe staat het met de overtuigingskracht van Europa? Is Europa in staat die problemen aan te pakken die de burgers bezighouden? Hoe zit het met de veiligheid. De achterliggende dimensie is: wat bindt ons als Europeanen?'

Inderdaad, is Europa eigenlijk wel een 'waardengemeenschap', zoals u dat noemt? Of is het niet meer dan een droom? 'Na de Tweede Wereldoorlog lag Europa in puin, de chaos was compleet. Het besef dat toen overheerste was: dat nooit meer. We hebben iets gemeenschappelijks nodig om verder te komen. Dat was de droom van mannen als Jean Monnet, Robert Schuman en Konrad Adenauer. We hebben elkaar nodig om te voorkomen dat er ooit nog een wereldoorlog plaats zal vinden.

'Europa is het continent van oorlogen, van massavernietiging, van de guillotine, maar Europa is ook het continent van de cultuur, die opbloeide in de Middeleeuwen, van de Verlichting, van de denkers, van de wetenschap, van de citoyen: de moderne staatsburger.

'De Europese geschiedenis kenmerkt zich door de drang naar vrijheid, de strijd om onder knechting uit te komen. Gelijkheid we noemen het nu emancipatie en broederschap tegenwoordig zeggen we respect voor elkaars waardigheid zijn waarden die in de geschiedenis van Europa besloten liggen. Na de Tweede Wereldoorlog zijn deze waarden gearticuleerd in de Europese verdragen.

'Bij het opnieuw doordenken van de Europese eenheid, die een impuls heeft gekregen door de uitbreiding met de tien nieuwe leden, realiseerde ik me dat het niet alleen gaat om de centen, de structuurfondsen of het landbouwbeleid. We gaan een nieuwe fase van de Europese geschiedenis in. De ideeachter de Europese integratie zie je weerspiegeld in de nieuwe grondwet. Het probleem is dat het meer een kwestie is geworden van het binden van staten. We zijn de mensen, de Europeanen, uit het oog verloren.'

Waar houdt de Europese waardengemeenschap op? Zijn de Russen, de Oekrars ook Europeanen? 'Of de Russen en de Oekrars ooit tot de Unie zullen toetreden, is op dit moment niet direct relevant. Onze opdracht is nu om de samenwerking in het Europa van de 25, eventueel uitgebreid met landen als Turkije, KroatiRoemenin Bulgarije, te verdiepen. Kan Europa goed worden bestuurd met 25 landen? Maar vooral: wat is ons beschavingsideaal?'

Waarom stellen we ons niet tevreden met de economische samenwerking? 'De economische integratie van de jaren negentig heeft als reactie een bewustwording van de nationale en regionale identiteit opgeroepen. Maar juist om te kunnen verschillen, heb je ook eenheid nodig. Diversiteit hoort bij de Europese geschiedenis, maar zonder gemeenschappelijkheid is er geen Europese ziel.'

Huist ook in Turkije iets van die Europese ziel? 'Lid worden van de Unie begint met de politieke criteria die in Kopenhagen zijn afgesproken. Dat betekent dat je democratie op orde moet zijn, dat mensenrechten moeten worden gerespecteerd. We weten allemaal dat de mensenrechten in Turkije een punt van enorme zorg zijn geweest. Dat de kwaliteit van de rechtsorde door organisaties als Amnesty International is gekritiseerd. We weten dat de rol van het Turkse leger is zoals die niet mag zijn.

'Maar we zien nu dat de Turken in hun wil om bij Europa te willen horen, de druk voelen om corruptie uit te bannen, de mensenrechten te versterken. Het proces van modernisering van Turkije kan een voorbeeld zijn voor andere islamitische landen. Overigens is het in Turkije met de vrijheid van godsdienst nog niet in orde. De protestantse gemeenschap in Istanboel kan nog geen eigen kerk stichten.'

Turkije is kandidaat-lid sinds 1999. 'Mijn missie is het om in december een houdbaar besluit te nemen. We moeten fair play jegens Turkije spelen. We zijn spelregels met elkaar overeengekomen. Je kunt dus niet terugvallen op zoiets als gepriviligeerd partnerschap, die fase is afgesloten. We praten over het openen van de onderhandelingen over een volwaardig lidmaatschap. We moeten scherp zijn op de toelatingscriteria, maar ook oog hebben voor de voordelen. Het bedrijfsleven ziet veel mogelijkheden over en weer.'

Kunnen wij ons nog veroorloven om de deur dicht te gooien. Kunt u aan het eind van uw voorzitterschap met het verhaal komen dat het met Turkije niks zal worden? 'Als dat zou gebeuren, dan neem je de formele besluiten van 1999 en 2002 niet serieus. Nu de deur dicht doen omdat het een islamitisch land zou zijn dat niet in Europa thuishoort, dat is een redenering die mij totaal niet aanspreekt. Historisch gezien is de islam van de bronnen van de Europese cultuur. Niemand kan voorbij gaan aan de afspraken met Turkije. Niemand kan voorbijgaan aan de modernisering. Als je in Turkije praat, met politici, juristen, mensen uit maatschappelijke organisaties, dan blijkt dat veel wetgeving nog niet is uitgevoerd. We zijn er nog niet, maar er is ontegenzeggelijk sprake van verbetering.'

De Amerikanen verwijten ons Europeanen dat we geen zelf geen orde op zaken stellen, hopeloos verdeeld zijn en ook nog eens een grote mond hebben als zij de kastanjes uit het vuur halen. Hoe verkoopt u de Europese Unie aan de Verenigde Staten? 'We moeten niet al te somber zijn. We moeten wel meer met mond spreken. De pijn van de verdeeldheid over Irak was begin 2003 tijdens de Europese Raad voelbaar. De discussie over de Europese grondwet heeft de lidstaten dichter bij elkaar gebracht. Het werken aan de benoeming van een minister van Buitenlandse Zaken voor de hele EU wijst op een streven naar eenheid. Londen, Parijs en Berlijn zijn in gesprek over de inhoud van een gezamenlijk buitenlands beleid.

'Ik heb bij president Bush aangedrongen op respect voor diversiteit in Europa. Juist in de sfeer van waarden hebben we veel gemeenschappelijks met Amerika. De transatlantische band is van groot belang, zoals ook bleek tijdens het gezamenlijke optreden in Afghanistan in het kader van de strijd tegen het terrorisme.'

Het succes van het Nederlandse voorzitterschap hangt af van de vorderingen in de samenwerking op het gebied van veiligheid. Wat is uw programma? 'Er moeten meer verplichtende vormen van samenwerking komen. De informatie van veiligheidsdiensten moet beter worden uitgewisseld. Je hebt een internationale strategie nodig. De systemen moeten op elkaar worden afgestemd.'

Voelt de Nederlander zich Europeaan? 'Jazeker. We hebben de wereldzeebevaren, we stonden altijd open voor mensen uit andere landen. Mensen uit andere landen waren hier welkom. . .'

Inderdaad: ze wn hier welkom. 'Ons beleid is er op gericht dat iedereen die hier komt, deel moet uitmaken van de samenleving. We zijn nooit een gesloten land geweest. Na de Tweede Wereldoorlog hoorden we bij de stichters van de Europese gemeenschap. De blik is de laatste jaren kritischer geworden. De hooggestemde idealen hebben plaatsgemaakt voor zakelijkheid. Er kwam kritiek op de bureaucratie in Brussel. Er werd gemord over het feit dat wij netto-betaler aan de EU zijn geworden.'

Terecht toch? 'We zijn jarenlang netto-ontvanger geweest van de Europese Unie, maar als je betaler bent, is de blik ineens veel kritischer. Dat we betaler zijn is terecht, want we zijn gewoon rijker dan andere landen. Al moeten we de maatvoering wel in de gaten houden. Kijk ook eens hoezeer onze bedrijven profiteren van de uitbreiding van de Unie. In alle nieuwe lidstaten is Nederland de eerste, de tweede of de derde investeerder. Het zou onhistorisch zijn, en tegen ons belang, als wij ons zouden afwenden van Europa.'

Lok je de euroscepsis niet uit wanneer je in Lissabon de onhaalbare afspraak maakt dat Europa in 2010 de meest dy-

Vervolg op pagina 14

Uitbreiding kan leiden tot verwatering Vervolg van pagina 13

namische economie ter wereld moet zijn? 'Een forse ambitie, want Amerika, India en China zitten niet stil. Europa moet onder ogen zien dat we niet in oude structuren kunnen blijven hangen. We hebben veel bereikt in de jaren negentig, maar we kunnen niet stilzitten. We hebben tegen elkaar gezegd dat we onvoldoende hebben gedaan aan het realiseren van de ambities van Lissabon.

'Dat was tijdens de Europese Raad van dit voorjaar. We hadden net het drama in Madrid gehad. Dat raakt iedereen in Europa. Ik proefde een klimaatsverandering. De sfeer was: Jongens, we hebben elkaar nodig. Als we allemaal op onze strepen blijven staan, komen we er nooit uit. Dat geldt in de eerste plaats voor de veiligheid. Maar ook voor de grondwet en de Europese economie. Met de grondwet zijn we eruit gekomen. Wim Kok heeft gerapporteerd over de hervorming van de arbeidsmarkt. Dat was een poging om elkaar scherp te houden. Wat moet er veranderen in de sociale zekerheid? Er is een nieuwe taskforce onder leiding van Wim die in november rapporteert aan de Europese Raad. Volgend jaar gaan de lidstaten ermee aan de slag.'

Minister Zalm van Financitoont zich plotseling mild over het Stabiliteitspact. 'We moeten ons aan de afgesproken spelregels houden. Maar er spelen ook belangen op de lange termijn. Europa krijgt te maken met vergrijzing, dat is een budgettaire tijdbom. De criteria moeten juist in dat licht serieus worden genomen, zeker de staatsschuldquote (staatsschuld als percentage van het nationaal inkomen, red). Daarover heb ik geknokt met Chirac. Afspraak is afspraak. Al was het niet makkelijk om met deze boodschap in Griekenland aan te komen tijdens de Olympische Spelen.'

Terug naar Europa als waardengemeenschap. Na de aanslagen van 11 september 2001 in New York en Washington vindt het gesprek daarover vooral plaats tussen autochtonen en migranten met een islamitische achtergrond. Bent u gelukkig met de manier waarop Ayaan Hirsi Ali en Theo van Gogh proberen deze discussie verder te brengen? 'Ik maak me zorgen dat mensen het gevoel krijgen dat ze er buiten staan. Dat ze zich afvragen: hoor ik er eigenlijk nog wel bij? Dat er een klimaat van wij-tegen-zij ontstaat.'

Is uw kabinet niet juist verantwoordelijk voor de verharding van het klimaat in Nederland? 'We doen niets nieuws, we voeren uit wat is afgesproken. We moeten ook eerlijk zijn, Wanneer je in Nederland een recht hebt, horen daar ook plichten bij. Elementen die integratie in de weg staan, moeten worden benoemd. Migranten hebben plichten, ze moeten onze taal spreken, zich aan de rechtsorde houden.

'En wij moeten het gesprek met hen blijven voeren. Weten wat er gebeurt in wijk en buurt. We hebben in het verleden verzuimd aan mensen die naar Nederland komen, eisen te stellen. Daarom konden ze geen deel hebben aan de Nederlandse samenleving.

'Er is het gevaar dat terugtrekken in je eigen groep leidt tot radicalisering. De boodschap van 11 september is: laten we koste wat kost voorkomen dat er een botsing tussen beschavingen komt, dat de islam tegen over het Westen komt te staan. Het overgrote deel van de moslims wil leven in respect met anderen. Ze willen de vrijheid hun eigen geloof te belijden en het recht volwaardig te functioneren. De terroristen moeten worden geleerd van de moslims.' Zijn we niet zo langzamerhand klaar met de Europese integratie? 'Als je niet oppast leidt uitbreiding van de Europese Unie tot verwatering van het Europese project. Daarom is het juist nu nodig de samenwerking tussen de lidstaten te versterken. De regels die we hebben opgesteld, moeten we nu gaan waarmaken. De afspraken van Lissabon moeten we nakomen. Ik beschouw versterking van de Europese gedachte als een essenti voorwaarde voor de consolidatie van de Europese Unie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden