Op zijn Attenboroughs

De tv-maker die u zou kunnen kennen van zijn eigen geslacht, duikt nu acht keer onder in subculturen. Vanavond is Michael Schaap in Volendam, waar hij ver weg bleef van Jan Smit en de 3JS.

VPRO-documentairemaker Michael Schaap (44) maakte furore met zijn films Moeder, waarom ben ik besneden? (een pamflet tegen jongensbesnijdenis) en De Viagraman (over zijn nog maar moeizaam recht te houden jongeheer). Maar nu is hij 'wel even klaar met zijn piemel'. Hij duikt vanaf vanavond onder in hechte gemeenschappen. Te beginnen Volendam.


Je zei aan de telefoon dat veel mensen nogal negatief reageerden op het onderwerp van je eerste uitzending...

'Ja, omdat mensen al heel veel van Volendam op tv zien. Blijkbaar. Ik kijk niet zo veel tv. Maar weet je waar ik altijd een ontzettende poephekel aan heb? Als iemand zegt: 'Daar is al vaker een film over gemaakt.' Belachelijk! Over de belachelijkste dingen worden eindeloos films en televisieseries gemaakt. Tot je er helemaal kotsend gek van wordt. En omdat de TROS zestienduizend afleveringen over Volendam heeft gemaakt, mag ik daar niet meer mee aankomen?! Maar er zijn kennelijk allemaal van die soaps, hè? Van Nick & Simon.... En van uh... ik weet niet, weet jij het?'


Jan Smit.

'Jan Smit ja.'


De 3JS.

'De 3JS. Nou, jij weet het beter dan ik.'


Heb je destijds wel iets meegekregen van zo'n beetje de beroemdste palingsoap van Volendam, namelijk die van de verdwenen gastendoekjes...

'Nee...'


De moeder van Jan Smit gaf een interview waarin zij haar boosheid uitte over het feit dat Yolanthe (de ex van Jan) zo'n beetje de halve huisraad had gegapt, inclusief tien gastendoekjes.

'Nee, dat weet ik niet. O god, nu ga je natuurlijk opschrijven: deze jongeman is elitair, zo'n VPRO-mannetje met een eigen cocon. Maar dat doet er ook niet toe. Als ik heel eerlijk ben, en dat is niet arrogant bedoeld, kan het me niet zoveel schelen. Jan Smit is schat van een jongen. Hij heeft opgetreden op het huwelijk van mijn vrienden uit Edam, maar ik heb in de verste verte nooit overwogen iets met Jan Smit te doen. Ik vind dat volkomen irrelevant.'


Het zal toch zijn sporen nalaten dat allerlei mensen uit dat plaatsje zo beroemd zijn geworden?

'Nee! Het zijn ondernemers die hun muziek tot product hebben gemaakt. Ze zijn er heel goed in om het te slijten. De hoofdman van de muziek daar, Jaap Buijs, is een heel slimme marktkoopman. Maar ik vind het niet de mooiste vorm van zingen.'


Maar als antropoloog zou je dat soort fenomenen toch wel meenemen in je onderzoek?

'Nou nee. Dat heb ik dus niet gedaan. Ik heb een leraar van de middelbare school daar een lied laten zingen als een soort troubadour, dat is mijn keuze. Net zoals het mijn keuze is om de drugsverhalen die over Volendam de ronde doen niet te benoemen. Weet je waarom? Omdat het zo'n ontzettend kúlverhaal is. Natuurlijk wordt er krankzinnig veel gesnoven in Volendam. Maar in Urk snuiven ze net zo hard. Overal wordt keihard ingenomen.


'Kijk , journalistiek zou zijn: (zet typische Hilversumse tv-verslaggeversstem op): 'Hoeveel coke wordt er nou echt gesnoven in dit dorp?' Wij zijn daar anders in. Jur (Jurjen Blick, co-regisseur en editor, red.) en ik houden totaal niet van het alom verspreide 'kijkt u even mee tv'.'


En dat is?

'Dat is een heel makkelijke manier van televisie maken, eigenlijk wordt de meeste televisie zo gemaakt. Dat is gewoon (zet verveelde stem op): a b c d e f g. Héél veel programma's hebben dat. Presentator in beeld zegt: 'Waar gaat het vandaag over? Nou, dittemedat en zussemezo, kijkt u maar even mee.' En daar hobbelt de camera dan achteraan.


'Wij houden van móóie televisie. Daarmee bedoel ik... uh... ik mocht van Jur ab-so-luut niet 'ambachtelijk' zeggen, want dan zou hij mij doodslaan, hij haat dat woord, maar ik bedoel daarmee een bepaalde esthetiek, mag ik dat woord gebruiken?'


Van mij wel.

'Wij wilden graag iets maken waarnaar we zelf graag zouden willen kijken. Het is een televisieprogramma, maar we hebben geprobeerd om het met filmische middelen te vertellen. En dat is best wel gelukt. Daar ben ik best trots op. We hebben het ons lekker moeilijk gemaakt. Ik zeg nooit van: 'Vanavond, hier achter mij... kijkt u even mee.' Nee, het heeft eerder iets van een natuurfilm. Een beetje David Attenborough-achtig, en soms een beetje Midas Dekkers, maar er zit ook wel iets in van Louis Theroux die in subculturen duikt. Alleen zijn wij analytischer dan Theroux.'


Volgens het persbericht is je doel niet alleen het blootleggen van de geheimen van de betreffende gemeenschap, maar ook om lering te trekken uit hun handigheidjes en overlevingsstrategieën. Wat heb je van Volendam geleerd?

'Het wordt in Volendam vast niet gewaardeerd als ik dit zeg, maar you love to hate them, and you hate to love them. Ze zijn... hoe zeg je dat ook al weer in het Grieks? Kijk, ik hou van Holland, maar ik vind Hollanders ook bot, grof en ongemanierd. En de Volendammers zijn in die zin echt überhollanders.


'Tegelijkertijd heb ik enorm respect voor hun ongelooflijke power. Elke nacht om vier uur komt er een kilometer lang lint uit dat dorp van busjes, busjes, busjes, en busjes, die heel Nederland doorgaan. Ze bouwen alles vol.


'Die dynamiek vind ik fantastisch en fascinerend. Maar soms ook huiveringwekkend. Buitenstaanders zijn daar niet echt welkom. Wilders scoorde bijna nergens hoger dan in Volendam. Toen Wilders kwam opwaaien, dacht ik: dat is die wind van Holland, die gure, gore stinkwind waar ik een enorme hekel aan heb.


'Door mijn joodse achtergrond ben ik heel mijn leven al bezig met de vraag hoe het zit met wij en zij. Dat komt door die afschuwelijke oorlog waarin ze 80 procent van mijn volk hebben gekielhaald. Al is het natuurlijk nooit één stam waartoe je behoort. Daar gaat deze serie ook over. Ik ben een Nederlander, maar ook een Amsterdammer, een halve jood en een soort grachtengordel-VPRO-man. Ik heb nog net geen designbril.'


Collega-documentairemaker Bram van Splunteren schreef naar aanleiding van je serie in de VARAgids een verhaal over wie dé VPRO-man is. Je kwam zonet nogal opgewonden met een kopie van dat interview aanlopen. Was je erdoor beledigd?

'Nee. Ik ben alleen boos omdat iemand met wie ik jarenlang goed heb gewerkt mij gebruikt om een rekening met zijn voormalige broodheer te vereffenen. Ontzettend stom vind ik dat. (Pakt kopie en leest voor): 'Het is iemand die meningen heel belangrijk vindt, vooral zijn eigen. Over zijn echte gevoelens kom je niet veel te weten, die verbergt hij graag achter ironische grappen en intellectuele vraagjes.' Ik heb verdomme twee films gemaakt met mijn eigen lul als vertrekpunt. Hoezo praat ik niet over mijn privéleven? Misschien kun je zeggen dat ik niet te veel van mijn emoties laat blijken, maar het gaat ook niet om mij, het gaat om het grote verhaal. Ik vind het niet nodig om altijd bij mijn navel te beginnen. Al zal men mij dat verwijt zeker maken. Ze zeggen dat ook van Sunny Bergman. Sunny begint ook altijd bij haar eigen doos. Maar goed, ik heb nu twee keer mijn piemel als onderwerp genomen, dus nu is het wel weer klaar.'


Haalt je familie nu opgelucht adem? In De Viagraman zat een scène waarin je vertelt dat je na een zomers fietstochtje tussen de opwaaiende rokjes verhit een pornosite opent om je 'af te snokken'. Dat lijkt me pittig voor je schoonmoeder.

'Mijn schoonmoeder is dood. En die rukscène was nodig omdat ik ook iets wilde vertellen over de lustbeleving anno nu. Daar hoort ook de ongebreidelde porno bij waarbij het Boem-Pats-en-je-lul-erin-steken is, wat jongens vervolgens gaan nadoen. En dat mannen zo op straat naar vrouwen kijken, dat weet je toch wel?! Wij kijken naar tieten, kont en hatsekiedee. En jullie ook. Schijnt.'


Heb je voordat dit programma aan de orde kwam nog gedacht: waar ben ik nog meer onzeker over? O, ik word een beetje kaal, misschien kan ik daar iets mee...

'Dat is wel grappig, dat plan ligt inderdaad in mijn bureaula. Bij De Hokjesman is het niet te zien, maar ik word inderdaad een beetje kaal. Oh, dat ga je zéker opschrijven.'


Wat?

'Nou goed, oké, ik werd dus een beetje kaal en toen zei de grimeur van Van Kooten & De Bie: 'O, daar hebben we tegenwoordig wat voor.' Er bestaat een soort statisch poeder in de kleur van mijn haar. Dat strooi je over je kale plek en daarna lijkt het opeens alsof je een volle haardos hebt. Google maar eens op million hair, je gelooft je ogen niet! Het poeder is gemaakt van chemische keratine en is statisch gemaakt, waardoor elke haar twintig keer zo dik wordt. Maar je ogen zien dat niet, ook al sta je er met je neus bovenop. Het is een vorm van cognitieve dissonantie. En dat heb ik bij deze serie dus gedaan.


'Ik vond het wel kunnen. Maar zou je dat nou wel opschrijven? Ik vind het totaal irrelevant. En in mijn privéleven doe ik het echt nóóit. Dat zou ik echt zielig vinden.


'Ik ken trouwens veel bekende mannen die dat spul gebruiken. Ik ga ze niet noemen, maar het zijn echt grote namen. Het is een tv-ding.


'Ach schrijf ook maar op. Leuk voor je stukkie.'


Michael Schaap (10 september 1968, Amsterdam, relatie met documentairemaakster Marije Meerman, vader van twee kinderen) is regisseur, verslaggever, onderzoeker en cameraman. Hij maakte onder meer Veldpost, De Wereld volgens Dummer, Waskracht! en Het geluk. In zijn films Moeder, waarom ben ik besneden? (Michael is half joods) en De Viagraman trad hij zelf in beeld. In de achtdelige serie De Hokjesman, vanaf vanavond wekelijks op donderdag te zien op Nederland 3, 21.35 uur), gaat hij op 'veldonderzoek in acht Nederlandse hechte gemeenschappen'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden