Op Xi's wereldtoneel is het Westen een figurant

Mark Rutte krijgt in China te maken met het Nieuwe Tijdperk van de president

Vanaf maandag is premier Mark Rutte met een handelsdelegatie in China. Hij krijgt daar te maken met het Nieuwe Tijdperk van president Xi Jinping, waarin de buitenwereld slechts welkom is op Chinese voorwaarden.

Premier Mark Rutte ontvangt president Xi Jinping van China in het World Forum in Den Haag voor de Nuclear Security Summit in maart 2014 Beeld Hollandse Hoogte / HH poolfoto

‘Liever geen neonlicht.’ De buurtkapper vond het veel te opvallend, het nieuwe uithangbord dat de Nederlandse grafisch ontwerpster Céline Lamée voor hem had bedacht. Ze wilde hem helpen nadat zijn zaakje door de gemeente Beijing was dichtgemetseld. Zijn klanten konden hem niet meer vinden, terwijl de kapper achter het muurtje gewoon open was.

Met dat probleem kampen meer Beijingse ondernemers, sinds de gemeente werk maakt van de slogan ‘Harmonieuze Leefbare Hoofdstad Van Wereldklasse’ (Xi Jinping, 2014). Onder het mom van ‘verfraaiing’ verdwijnt het ene na het andere winkeltje, cafeetje en restaurantje achter een bakstenen façade.

Daarmee verdwijnt veel levensvreugde uit de stad, aldus Lamée, die sinds vijf jaar in Beijing is gevestigd met haar ontwerpbureau LAVA. ‘Ik word er gewoon verdrietig van.’ Daarom gaf ze gedupeerde ondernemers gratis uithangborden. Ze trok er veel aandacht mee. ‘Na een filmpje op een populair Chinees videoplatform kreeg ik veel interviewverzoeken. Mensen waarschuwden dat het riskant was om van dat onderwerp zo mijn ding te maken.’ Einde publiciteit, besloot Lamée. In China is alles politiek, ook buurtkappers. ‘Je bent hier veel bezig met wat kan en niet kan.’

Waslijst aan doelen

Vorig jaar oktober heeft president Xi Jinping op het negentiende Partijcongres een Nieuw Tijdperk uitgeroepen. Een Tijdperk met een waslijst aan doelen: modernisering van het socialisme, nationale herrijzenis, welvaart voor iedere Chinees. In naam van dat grote plan ontmantelt Xi de oude machtsstructuren en dat schept onduidelijkheid. Op onvoorspelbare wijze herschikt Xi zijn communistische partij, zijn land en bij wijze van leuk extraatje China’s positie in de wereld. Onlangs nam hij de grondwet op de schop, waardoor hij voor onbepaalde tijd president kan blijven, om de weg te wijzen in het Nieuwe Tijdperk.

In dat verwarrende China van Xi loopt vanaf maandag premier Mark Rutte rond. Met drie ministers, een staatssecretaris en een handelsdelegatie van 165 bedrijven en kennisinstituten. Nederland is de op drie na grootste handelspartner van China binnen de Europese Unie. De ingrediënten van zo’n bezoek zijn vertrouwd: netwerken, Chinese zakenpartners ontmoeten, in het kielzog van premier en ministers binnenkomen bij Chinese overheden. Ook het decor van marmeren draken, rode lopers en witgehandschoende Chinezen die iedere deur voor het buitenlands bezoek buigend openhouden, is niet veranderd in het Nieuwe Tijdperk. De werkelijkheid buiten de vergaderpaleizen des te meer.

Op uitsterven staan ze, de optimisten die volhouden dat zodra Xi zijn macht heeft geconsolideerd, hij doorpakt met hervormingen zoals marktwerking, liberalisering en meer toegang voor buitenlandse bedrijven. Xi hervormt wel, maar het zijn niet de stappen waar het Westen al zo lang om smeekt, maar maatregelen waarbij de Chinese staat en de eigen Chinese industrie baat hebben. ‘Tegenwoordig betekent hervorming meer regels, die strenger worden uitgevoerd en gecontroleerd’, zegt Jan Cortenbach, sinds 1997 in China actief voor veevoederfabrikant De Heus.

Weinig Nederlandse ondernemers in China willen openlijk over Het Nieuwe Tijdperk te praten: te politiek, te gevoelig. Het Nieuwe Tijdperk mag met veel onduidelijkheden gepaard gaan, voor de Nederlandse eigenschap bij uitstek, de grote mond, is in elk geval geen waardering. ‘Je zoekt mogelijkheden om zaken te doen en je levert. Op de rest heb je geen commentaar’, aldus Cortenbach

Mistigheid

De Duitse zakenman Joerg Wuttke is uitgesprokener, maar hij is dan ook adviseur van de OECD op China-gebied en oud-voorzitter van de Europese Kamer van Koophandel in Beijing. Zelfs dit zwaargewicht met 28 jaar China-ervaring weet niet waar hij aan toe is. ‘China gedijt op mistigheid en mysterie’, zegt hij.

Neem het nieuwste pakket hervormingen, drie weken geleden op de bureaucratie neergedaald. Hele ministeries zijn pardoes opgeheven of gefuseerd. Overheidsorganen krijgen ineens communistische partij-organisaties boven zich die voortaan de dienst uitmaken. Het zakenleven is zijn vertrouwde aanspreekpunten kwijt en niemand weet waar het onder Xi heengaat. Behalve dat het met grote vaart voorwaarts is, aangedreven door slogans. ‘Stroop De Mouwen Op, Aan de Slag!’ (Xi Jinping, 2017)

‘Vroeger zakten die slogans na een paar maanden weg. Nu niet. Ergens is iets besloten en het neemt nog steeds in momentum toe’, zegt Tom van Dillen, eigenaar van een marketingbedrijf voor buitenlandse automerken. Ergens, iets, momentum: concreter wordt het niet. Het verstandigste volgens Van Dillen is je‘hyperbewust’ zijn van politieke ontwikkelingen. Dat zijn er veel, want in het Nieuwe Tijdperk wordt elke dag wel nieuw beleid uit Xi’s ivoren toren naar beneden gegooid.

Van Dillen: ‘Op dit moment werkt voor Rutte een simpele boodschap het beste. Niets zeggen wat contrasteert met wat hier gaande is, vooral geen boodschap verkondigen die er haaks op staat.’ Daar kregen Chinese bedrijven onlangs een geheugensteuntje voor, in de vorm van een circulaire. Neem Xi’s slogans in interne en externe communicatie letterlijk over, aldus deze ‘warme suggestie’. Die woorden betekenen in China dat er geen sprake is van vrijblijvendheid. Xi is partijvoorzitter, opperbevelhebber van het leger en president met onbeperkte termijnen. Niets wat hij zegt is vrijblijvend.

Riskante situaties

Ambtelijke ijver om Xi’s instructies uit te voeren, dreigt nu tot riskante situaties te leiden. Deze winter gingen officials bijvoorbeeld aan de slag met de slogan ‘Blauwe Lucht Is Geluk’ (Xi Jinping, 2015). Overhaast schakelde de verwarming over van steenkool op aardgas, al waren de leidingen niet overal klaar. Hele plattelandsgebieden zaten in de kou, maar er mocht niet op steenkool worden gestookt. Chemische fabrieken hadden drie maanden geen gas, omdat de aardgasvoorraad was overvallen door de toegenomen vraag.

‘Dat overijverige gedrag is zo van gisteren. De finetuning is zoek’, zegt Wuttke. ‘Dit soort beleidsfouten zijn de negatieve gevolgen van de keuze voor een enkele sterke man. Uitvoerders strijden om het hardst om de partijleider te plezieren.’

Daarom had de Nederlandse consultant Peter Pronk het ‘kicken’ gevonden als Rutte Xi had gebeld om hem te feliciteren met zijn benoeming voor zijn tweede, in principe oneindige termijn. ‘Dat staat haaks op ons Nederlandse model, dat mag Rutte waarschijnlijk niet. Ik zou wel bellen. Dat is de Chinese manier, dat is de enige manier om hier zaken te doen.’

Terwijl westerse democratieën bezorgd zijn over verval, pakt het autoritaire China zijn grote moment met de ‘Glorieuze Wederopstanding van de Chinese Natie’ (Xi Jinping 2012). De buitenwereld is slechts welkom op Chinese voorwaarden en dan nog niet overal en altijd. China verheft zich – en sluit zich tegelijkertijd af.

‘Het is superlastig werkvisa voor buitenlands personeel te krijgen. En niet meer nodig, Chinezen kunnen het zelf, vinden ze. Buitenlandse ideeën zijn ook minder welkom. Kritiek al helemaal niet’, zeggen verschillende ondernemers. Jan Cortenbach vraagt elk jaar dezelfde vergunning aan voor import van verse maïs. Elk jaar wordt die aanvraag afgewezen: ‘Ik mag alleen oude maïs uit een silo kopen, terwijl staatsbedrijven naar hartelust importeren. De markt wordt steeds protectionistischer.’ Zijn jaarlijkse aanvraag is een stil protest. ‘Een grote mond wordt tegen je gebruikt. China is zo groot, waarom zouden ze naar ons luisteren? Dat weten zij, dat weten wij.’

Het Westen heeft altijd voetstoots aangenomen dat China snakte naar vrijheid, democratie en andere westerse verworvenheden. Internet zou een zetje in die richting geven, toetreding tot de Wereldhandelsorganisatie, de Olympische Spelen. En anders een welvarende middenklasse die op vakantie gaat naar westerse landen, of de opname van China in de internationale zakengemeenschap. Met een beetje hulp zou China vanzelf worden zoals wij. Het is niet gebeurd. Zelfs niet een beetje.

Volgens EU-beleid is Rutte verplicht ‘de mensenrechten ter sprake te brengen’, maar het klassieke westerse puntenlijstje kan in het Nieuwe Tijdperk bij het oud papier. ‘Met dat gezeik over de mensenrechten hoeven we niet meer aan te komen’, zegt Peter Pronk. ‘Dat is uit de tijd dat Nederlanders als kolonisten met de bijbel in de hand China kwamen vertellen hoe het moet, en dan willen we eventueel zaken met je doen. Stop daar nou mee, daar doen we onszelf schade mee.’

Cortenbach: ‘Met mensenrechten gaat genoeg mis. Sommige ontwikkelingen zijn beangstigend, maar iedere Chinees kiest eieren voor zijn geld. Uiteindelijk wordt iedereen beter van die Communistische Partij. De Chinezen, mijn bedrijf, mijzelf inclusief, Rutte: iedereen.’

Koploper

China links laten liggen: dat kan eigenlijk geen land zich veroorloven, en bedrijven ook niet. Zeker omdat de leerling van vroeger koploper is geworden in sectoren waar westerse bedrijven hun geld verdienen. China negeren betekent ingehaald worden door een Chinese concurrent: niet alleen in China, maar ook op je eigen thuismarkt. Daarom weten Europese bedrijven niet hoe hard ze samenwerking moeten zoeken met Chinese start-ups, zegt Tom van Dillen. ‘Vijf jaar geleden hoefde ik daar niet mee aan te komen, nu is het yes-yes-yes. China is een tijdmachine: de toekomst van de wereld zie je hier, vandaag. Die digitale economie is hier zoveel verder. Ze weten hoe het werkt, ze zijn snel, over privacy is geen debat, de overheid steunt het. Artificial intelligence, big data, biotech, zelflerende robots: het onverbiddelijke karakter van algoritmes past bij China.’

‘Innovatie als Ziel van Nationale Vooruitgang’ (Xi Jinping, 2014). Dat credo maakt technologie voor Chinezen nog belangrijker. Ze kopen zich dan ook graag in bij Europese bedrijven en dat is te zien aan de statistieken. Europese investeringen in China daalden in 2016 met 23 procent tot 8 miljard euro, terwijl Chinese investeringen in Europa in dezelfde periode met 77 procent toenamen. Robotmakers, gametechnologie, halfgeleiders: allemaal interessant voor Chinezen op acquisitietoer in Europa. Ze worden geholpen door hun goede zakeninstinct, maar in sommige gevallen ook door verdekte financiële steun van de staat.

Joerg Wuttke vergelijkt het met een oneerlijke race tussen gewone atleten en sporters op doping. De Chinees rent harder en langer, opgepept door van staatswege verstrekte steroïde. Moet Rutte dit probleem aansnijden tijdens zijn bezoek? ‘Nederlandse politici zijn niet klaar voor deze nieuwe werkelijkheid. De Europese Unie ook niet’, aldus Wuttke.

Misschien moet Rutte even wachten op Europees beleid om Chinese investeringen in technologie en andere sectoren van cruciaal belang door te lichten op ondoorzichtige lijntjes met Beijing. ‘Met Chinese staatsbedrijven valt niet te concurreren. Alleen als we ons open systeem aanpassen, maar dan gaan we onherroepelijk meer op China lijken.’

Nieuw toneel

De Nieuwe Wereldorde volgens Xi is in Nederland nog niet helemaal in volle omvang doorgedrongen, zegt Tom van Dillen. ‘Nog gevaarlijker dan de naïviteit van vroeger – dat China wel democratisch zal worden – is dat zelfbewuste idee waarmee Nederlanders naar China komen: o, China speelt tegenwoordig een grotere rol op het wereldtoneel. Nee! China heeft zijn eigen nieuwe toneel gecreëerd.’

In de coulissen van Xi’s bühne staat Rutte: een figurant die hoopt op een zo interessant mogelijk bijrolletje. Hij is niet de enige gegadigde. Volgens de slogan ‘Gemeenschap met een Gezamenlijke Bestemming van een Betere Toekomst’ (Xi Jinping 2017) is de hele mensheid beter af als de wereld meer op China gaat lijken. Xi promoot het Chinese ontwikkelingsmodel van autoritair staatskapitalisme als snelste weg naar stabiliteit en welvaart. Wie het wil navolgen is van harte welkom. Je hoeft je alleen maar te voegen naar de Chinese definities van vrijheid, democratie, welvaart en geluk. Erken dat China gewonnen heeft, maak geen problemen over deze historische reset, en pak wat China je pakken laat.

Céline Lamée (37) vertrok vijf jaar geleden naar Beijing om ontwerpbureau LAVA op te zetten.

‘China is superflexibel, alles gaat snel. Je komt mensen tegen op een feestje, die hebben een grafisch ontwerper nodig en voor je het weet ben je aan de slag. Netwerken en gewoon doen: zo krijg ik steeds meer werk. Vooral van jongere Chinese klanten met een open blik. Ze zoeken een Europees designteam voor een cleane, internationale look. Voor logo’s willen ze iets ‘in de stijl van Apple’.

‘Zijdelings gemaakte opmerkingen zijn belangrijk. Laatst maakten we de huisstijl voor een evenement. In zwart-wit. ‘Een beetje begrafenis-achtig’, zei de opdrachtgever. Dan kun je het verder vergeten. In Nederland gaat de ontwerper dan in discussie met de opdrachtgever, maar dat is hier totaal zinloos. Zodra een baas iets zegt, gaat de rest met hem mee. Dan kun je beter gelijk aan een nieuw ontwerp beginnen.’

Tom van Dillen (39) leidt het marketingbedrijf Greenkern met als belangrijke klanten buitenlandse automerken.

Tom van Dillen Beeld RV

‘Kom met een nieuw idee en een Chinese klant vraagt gretig of hij de eerste is. Niet of het al succesvol getest is.

‘Westerse ondernemers zien China als een grote geldmachine en verder vinden ze China moeilijk en onduidelijk. Daarom wil veel hoger managementkader niet naar China. Niet goed voor de carrière.

‘China is een soort zwarte doos: je hebt geen idee wat zich hier afspeelt, zelfs al zit je er midden in. Chinezen zijn niet goed in het vertellen van hun eigen verhaal. Rutte moet hier pleiten voor diversiteit, vertellen hoe leuk het is als mensen verschillende denkbeelden hebben. Nederland heeft creativiteit die je nergens anders ziet. Die komt voort uit de onbeperkte vrijheid alles te bekritiseren. Een combinatie tussen Nederlandse creativiteit en futuristisch Chinees denken is onverslaanbaar.’

Peter Pronk (58) van consultancy-bedrijf 1421 adopteerde ruim twintig jaar geleden een dochter uit China en begeleidde daarna ouders op hun adoptiereis.

Peter Pronk Beeld RV

‘Vroeger deed ik iedere klant. Nu kijk ik eerst of ze ‘Chinable’ zijn. Wie vraagt wat het minimale startkapitaal is en of er na drie jaar al winst gemaakt wordt, is niet Chinable.

‘Zeker nu niet meer. De regels zijn strenger aan het worden, het grote geldverdienen wordt minder. Iedereen heeft hier jarenlang zijn zakken gevuld maar de spoeling wordt dunner. Er is meer controle op personeelsbeleid, arbeidsomstandigheden, belastingen. Vroeger konden buitenlanders om dat soort zaken heenwerken, maar die tijd is voorbij. Dat is alleen maar goed.

Nederland wordt links en rechts ingehaald door China en we weten niet wat we ermee moeten. Tsunami’s van handelsmissies zijn er over dit land heen gegaan, maar wat het oplevert aan zakelijke samenwerking wordt nooit goed uitgezocht. We schieten met pijltjes op een reus.’

Jan Cortenbach (59) is sinds 1997 actief in China voor veevoedermerk De Heus.

‘Mensen laten het achterste van hun tong niet meer zien. Vroeger had iedere boer een mening, tegenwoordig zeggen ze allemaal dat alles fantastisch is. Dat vind ik wel een verarming.

‘Wij besteden aandacht aan begeleiding van onze klanten. We doen meer dan een zak voer verkopen, maar we moeten onze kop niet boven het maaiveld uitsteken. Het is lastig hoe je met overheidsbeleid moet omgaan. Neem armoedebestrijding: denk nou niet dat je een wit voetje bij de overheid haalt door met kleine boeren te werken. De staat wil juist van kleine boeren af.

‘Staatsbedrijven weten dat, die zitten dichtbij de informatiebron. Wij hebben nu een strategische keuze gemaakt met een partner die actief is in de provinciale volksvertegenwoordiging. Dat helpt ontwikkelingen op het platteland te begrijpen. Zonder zo’n ingang bij de politiek loop je bij voorbaat achter.’ 

Klein woordenboek voor het Nieuwe Tijdperk

Goed om te weten voor Mark Rutte: in het China van Xi betekent een woord niet altijd wat een westerling denkt.

Constitutie

Onlangs stevig op de schop genomen waardoor Xi als president niet gehouden is aan termijnen. Niet zonder controverse. Gemakkelijker: Xi feliciteren met zijn herbenoeming.

BRI (Belt Road Initiative)

Economisch masterplan voor de hele wereld waarvoor buitenlandse leiders onverwijld hun steun dienen uit te spreken, ook als ze niet precies weten wat dat voor hun eigen economie betekent.

Hervorming

Stroomlijnen van bureaucratie zodat die nieuwe regels strenger en efficienter kan uitvoeren. Niet: liberalisering.

Markt

Nuttig instrument om een politiek of economisch doel te bereiken, kan terzijde worden geschoven indien marktwerking het doel in de weg staat. Niet: vrij handelen op basis van vraag en aanbod.

Mensenrechten

Interne Chinese aangelegenheid. Buitenlanders die er hun mond over houden worden geprezen in de staatsmedia.

Protectionisme

Iets slechts wat de Verenigde Staten doen. Niet: het afschermen van de Chinese markt voor buitenlandse bedrijven.

Stuurman

Nieuwe eretitel voor Xi Jinping. Vermijd begripsverwarring met Roerganger, dat was Mao Zedong. Verstandiger zin algemene nautische termen zoals ‘Het Chinese schip op weg naar een grootse bestemming.’

Win-win

Samenwerking waarvan iedereen beter wordt, al zeggen niet-Chinese partijen er gelijk bij dat win-win twee keer winnen voor de Chinees betekent.

2020 en 2035

Jubeljaren van nu al vastgelegde hoogtepunten. In 2020 is iedere Chinees welvarend en in 2035 is de modernisering van het socialisme een feit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.