Op voet van oorlog

De televisieserie Unsere Mütter, Unsere Väter heeft in Duitsland de discussie doen oplaaien: wat deden papa en mama tijdens de oorlog? De daders van toen zwijgen liever. De tv-serie is in Nederland op dvd verkrijgbaar.

De oorlog is er altijd. Zet de Duitse televisie aan, zap langs de kanalen en je komt altijd ergens Adolf Hitler tegen. Daar rijdt hij weer langs de hoofden van zijn volk in Neurenberg, op de welhaast vertrouwde beelden van cineaste Leni Riefenstahl. Op de bestsellerlijsten staat al maandenlang Er ist wieder da, een 'humoristisch' boek over Hitler die in het moderne Duitsland wakker wordt.


De oorlog. Er is geen ontkomen aan. Elk moment van het jaar zijn er ergens herdenkingen, nu is het tachtig jaar geleden dat de nazi's boeken verbrandden. En natuurlijk, altijd woedt er wel ergens een discussie over Richard Wagner, zoals vorige week nog in Düsseldorf , toen de opera Tannhäuser afgelast werd omdat die in nazitijd was gesitueerd. Het proces tegen de neonazistische moordenaars van de NSU (Nationalsozialistischer Untergrund) dat momenteel in München plaatsvindt, gaat ook over het erfgoed van Hitler en zijn trawanten.


De daders van toen zijn nog steeds onder ons. Onlangs werd bekend dat vijftig oude mannen, van in de negentig, vervolgd gaan worden vanwege hun betrokkenheid als bewaker in de vernietigingskampen. Wie dacht dat ze allemaal uitgestorven zijn, komt dus bedrogen uit. De hoofddaders, destijds al ouder dan 30, 40 jaar zijn allemaal dood, er blijven nog genoeg anderen over. Vorige week werd een arrestatiebevel tegen een inmiddels 93-jarige voormalige kampbewaarder uitgevaardigd.


Er leven nog 97 duizend Duitsers die in 1913, of eerder, geboren zijn. Trek je de lijn door tot rond geboortejaar 1925 dan moeten er nog vele honderdduizenden Duitsers zijn die de nazitijd bewust hebben meegemaakt. Als dader, al dan niet wegkijkende meeloper, of als slachtoffer. En dan zijn er nog miljoenen Duitsers die als kind in de oorlog opgroeiden. En de kinderen van die kinderen, de 'Kriegsenkel', komen ook weer aan het woord, in boeken of in films waarin ze op zoek gaan naar het verzwegen oorlogsverleden van vader of opa. Want veel van de oudere Duitsers zwijgen over die tijd.


In maart werd de driedelige televisieserie Unsere Mütter, Unsere Väter op de Duitse televisie getoond, waarin dat thema - wat deden papa en mama als oudere tieners en jonge twintigers eigenlijk in de oorlog? - op fictieve wijze werd belicht.


De serie, in Nederland op dvd verkrijgbaar, maakte een hoop los in Duitsland. Zo zagen we in de praatprogramma's drie generaties van één familie, met kleinkinderen ('Sag mal, Opa war bei alldem dabei?') die verbaasd luisterden naar de onbekende Oostfrontverhalen van hun fragiele grootvader.


Producent van Unsere Mütter, Unsere Väter is Nico Hofmann (53), zelf kind van een vader die als luitenant aan het Oostfront diende. Hij heeft al vele films over de nazitijd op zijn naam staan, onder meer over veldmaarschalk Rommel en het bombardement op Dresden.


14 miljoen euro mocht Hofmann spenderen voor het maken van de ruim vier uur durende serie. Hij filmde in Litouwen, Letland en Duitsland zelf. Het straatbeeld van Berlijn uit de jaren dertig en veertig werd gevonden in de filmstudio Babelsberg in Potsdam. De serie volgt vijf vrienden uit Berlijn, jonge mensen, die Charlotte, Greta, Viktor, Wilhelm en Friedhelm heten. De laatste twee zijn broer en soldaat.


Charlotte is verpleegster en dient ook in het oosten. Viktor is een Joodse Duitser, die een relatie heeft met het vijfde lid van het vriendenclubje, Greta. Zij is zangeres en gaat een relatie aan met een SS'er, om Viktor aan reispapieren te helpen. Die papieren komen er, maar Viktor wordt door de SS'er toch verraden en op transport naar het oosten gezet. Hij ontsnapt en sluit zich aan bij een Poolse verzetsbeweging.


De serie is ambachtelijk goed gefilmd. Er is weinig kleur, er hangt continu een grijze zweem over de beelden. Zo zie je de Tweede Wereldoorlog ook vaak op oude kleurenfoto's. Vooral de oorlogsscènes zijn indrukwekkend gedraaid en roepen herinneringen op aan Amerikaanse series als The Pacific en Band of Brothers. Grauw, hard, vaak meedogenloos.


De verhaallijn daarentegen is wat dun. De vijf vrienden komen elkaar constant tegen in het oosten van Europa en dat oogt geforceerd. Van de twee broers Wilhelm en Friedhelm ontpopt de laatste zich als een gewetenloze moordenaar. Hij gaat nog kritisch - en met een koffer vol boeken - naar het front, maar daar verandert zijn karakter. Wilhelm, als officier uitgezonden, probeert ondertussen te deserteren. Verpleegster Charlotte, een keurig Duits meisje dat heimelijk verliefd is op Wilhelm, verraadt ondertussen een Joodse vrouwelijke arts. Ze schrikt er zelf van.


Viktor heeft zich na zijn vlucht aangesloten bij een Poolse verzetsbeweging, die, en dat wordt in de film erg benadrukt, zeer antisemitisch is. Als een trein met Joden op weg naar een van de vernietigingskampen wordt overvallen, weigeren de Polen vervolgens de Joden te bevrijden. Dat Poolse antisemitisme kwam de makers van Unsere Mütter, Unsere Väter op kritiek van de Poolse regering te staan.


Het verweer van de makers oogde wat zwak. Oorspronkelijk was het de bedoeling Viktor als Duitse Jood naar de Verenigde Staten te laten vluchten, maar daar filmen werd te begrotelijk. Vandaar deze 'Poolse oplossing'. Toegegeven, veel Polen waren destijds antisemitisch, maar daar waar de makers aan de Duitse kant de nuance zoeken, beperken ze zich bij het tonen van het Poolse verzet tot dit ene cliché.


Filmproducent Nico Hofmann, de maker van Unsere Mütter, Unsere Väter, werkt momenteel aan een achtdelige serie over Adolf Hitler. Insteek, aldus Hofmann, is een beeld schetsen van een 'Kleinbürger' die uitgroeide tot de grootste misdadiger uit de geschiedenis van de mensheid. Dat zal mettertijd weer de nodige discussies opleveren.


De oorlog is in Duitsland nog lang niet voorbij.


NICO HOFMANN

Producent en regisseur Nico Hofmann (53), is de zoon van een vader die als luitenant aan het Oostfront diende. Hij heeft veel films over de nazitijd op zijn naam staan, onder meer over veldmaarschalk Rommel en het bombardement op Dresden. Sinds 1998 heeft hij zijn eigen tv-productiebedrijf Worx, gespecialiseerd in historische onderwerpen.


Regie: Philipp Kadelbach (2013)


Scenario: Stefan Kolditz


Distributeur: Dutch Filmworks


275 min., 24,95 euro

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden