Op veganisten sluit de rijen!

Auto's worden vernield, banden lekgestoken, vleeswagens gaan in vlammen op, benzinepompen worden vernield. Er trekt een golf van milieuacties door Nederland....

Het landelijke actieblad Ravage publiceerde onlangs een stoomcursus persverklaringen schrijven voor beginners. In twee afleveringen doet redacteur 'T. Eleac' actievoerders tips aan de hand voor het informeren van publiek en pers over hun daden.

De handleiding bevat een aantal praktische aanwijzingen, zoals: schrijf een persverklaring nooit met de hand, laat geen vingerafdrukken achter op het papier en zet je naam er niet onder, zeker niet als het een 'heftige' actie betreft. Daarnaast geeft Eleac het dringende advies om toch ook wat regels te wijden aan het waarom van de actie.

Die gewoonte is enigszins in onbruik geraakt, constateert de schrijver: 'De opa's en oma's onder de Ravage-lezers herinneren zich nog wel hoe het ging als ze iets stouts wilden doen. Ze schreven een persverklaring zodat iedereen wist waarom ze het hadden gedaan. De tijden zijn veranderd. Veel stoute kinderen vinden het helemaal niet meer belangrijk dat iedereen weet waarom ze een actie hebben gevoerd.'

De ironie druipt van de pagina, maar de verbazing die er achter zit, is echt. Ravage, opvolger van Bluf!, heeft ervaring met krakkemikkige persverklaringen. Ruim een week na de bomaanslag op het chemische concern BASF in Arnhem op 16 april, kwam bij de redactie van de Volkskrant in Amsterdam een briefje binnen met de tekst: 'Arnhem. De vervuiler betaalt. Ook oude rekeningen. 17 okt. 4.5.V4.'

Een persverklaring kun je zoiets niet noemen, laat staan een uitleg van de gepleegde daad. 'De vervuiler betaalt' sloeg kennelijk op een oude giflozing in de Rijn door BASF; '17 oktober' zou verwijzen naar een mislukte bomaanslag op de Credit Lyonnais-bank, ook in Arnhem, in oktober 1995.

De cryptische toevoeging 4.5.V4 blijkt te slaan op de batterij die is gebruikt bij de aanslag in oktober 1995. Van de aanslag in januari op het Arnhemse filiaal van de Banque Paribas, door de politie toegeschreven aan dezelfde daders, wordt niet gerept.

Pas weken later, nadat de politie, op zoek naar aanwijzingen, een inval heeft gedaan bij Ravage, arriveert op de redactie van de Volkskrant een fax met meer uitleg. 'Met de bomaanslagen in Arnhem hebben we willen laten zien dat we het niet langer meer pikken. Dat we niet langer werkloos blijven toezien hoe de wereld naar de klote wordt geholpen.' De tekst is ondertekend met ELF, Earth Liberation Front.

Ravage-redacteur Alex kan er geen touw aan vast knopen. 'Vroeger voerde je een radicale actie om je informatie kwijt te kunnen. Nu interesseert ze dat niet meer. Ze doen gewoon iets en daarmee basta.' Alle goede bedoelingen achter de cursus ten spijt, de actievoerders van nu vinden het niet nodig uitleg te geven over hun daden. Het lijkt niet zozeer onwetendheid die hen weerhoudt van het schrijven van verklaringen, als wel onverschilligheid. Ze laten hun acties voor zichzelf spreken.

Sinds een paar jaar rolt er een golf milieuacties over Nederland. Bij autobedrijven worden auto's vernield en banden lek geprikt. Vleeswagens worden beklad en in brand gestoken. Onbekenden gooien verfbommen naar het huis van de directeur van Gene Pharming en lijmen sloten dicht. Wegenbouwmachines worden onklaar gemaakt. De bouwkeet van een vivisectie-lab in Nijmegen wordt in brand gestoken. Een slagerij in Den Helder gaat in de fik. Shell-pompen worden vernield. Bij kantoren van de Banque Paribas en BASF in Arnhem ontploffen bommen. Het meest recente voorval deed zich voor in juni, toen bij drie autobedrijven in Leiden honderden banden werden lekgestoken.

De acties worden opgeëist door groepen met namen als Milieu Bevrijdings Team, Amnesty for Animals, Radikaal Ecologische Lui, Right Animal Treatment, Het Groene Hart slaat terug, Animal Justice Front en ELF. Uitleg blijft vaak achterwege. Meestal laten de daders niet meer achter dan een leus of hun initialen.

De Arnhemse politie heeft laten weten dat ze de daders van de aanslagen zoekt in 'linkse actiekringen'. Tot nu toe heeft het onderzoek niets opgeleverd. Dat is niet zo vreemd, want de 'gevestigde' actiebeweging zweert van niks te weten.

Met wie je ook praat, allen houden vol dat ook zij in het duister tasten. Nou staan actievoerders nooit te popelen om politie of journalisten de weg te wijzen naar daders van strafbare acties, maar het onbegrip en het ongeloof die doorklinken in hun ontkenningen lijken niet gespeeld.

'De afgelopen tien jaar wist ik meestal wel wie waar mee bezig was. Hier is dat niet zo. Deze mensen komen van buiten', zegt iemand die al jaren meedraait in de Nijmeegse actiebeweging. 'Het zijn mensen die niet zo in de actiebeweging staan', zegt een ervaren anti-militarist.

Bij het Autonoom Centrum in Amsterdam zijn soortgelijke geluiden te horen. Actievoerder Ed spreidt de armen in een gebaar van ontkenning. 'Bij RaRa dacht ik nog: dat komt uit een bepaalde hoek, maar van dat gedoe in Arnhem weet ik het echt niet. Ik denk dat het mensen zijn die helemaal niet tot de actiebeweging horen, en er ook nooit bij gehoord hebben. Wij staan er mijlenver van af.'

Volgens Ravage-redacteur Alex bewegen de radicale milieuactivisten zich in een heel eigen circuit. 'Ze komen niet in de kraakcafés, discussiëren niet in onze bladen. Het zou me niks verbazen als velen van hen nooit van Ravage hebben gehoord. Wij moeten die acties vaak oppikken uit regionale kranten.'

Na de heftige confrontaties en straatgevechten tussen actievoerders en politie in de jaren tachtig leek het stof neer te dalen over de radicale actiebeweging. De jongeren van de jaren negentig hadden geen ideologie meer, heette het. De generatie Nix was alleen maar gespitst op werken, carrière maken, geld verdienen en verder niks.

Maar vrijwel ongemerkt, mede doordat de media er weinig aandacht aan besteedden, is een nieuwe actiebeweging ontstaan. In veel steden wordt weer voorzichtig gekraakt. In allerlei plaatsen draaien actiecentra. De nieuwe actievoerders bouwen deels voort op de restanten van de jaren tachtig. Maar ze kiezen ook eigen thema's.

Klassieke onderwerpen als anti-kernenergie en anti-militarisme, in de jaren tachtig samen met kraken en anti-fascisme pijlers van 'de beweging', zijn nagenoeg verdwenen. Daar voor in de plaats zijn milieu en 'dierenstrijd' gekomen, de twee onderwerpen waar nu alles om draait.

Dat is opmerkelijk, want juist het milieu was jarenlang het exclusieve domein van gevestigde clubs als Natuurmonumenten, Milieudefensie en Greenpeace. De nieuwe radicale milieuactivisten zien echter geen heil in het geduldige lobbywerk. Daar zit geen schot in, zei de 25-jarige dierenactivist Frank onlangs voor de rechtbank in Alkmaar, waar hij terechtstond voor een reeks gewelddadige acties.

'Naar mijn gevoel ging het allemaal te langzaam met die vreedzame acties. We boekten te weinig resultaat. Ik zocht een manier om verder te gaan.' Samen met zijn vriend Erik, net 21 geworden, stichtte Frank een reeks branden bij vleesbedrijven en slagers.

De nieuwe generatie actievoerders zet zich af tegen haar voorgangers uit de jaren tachtig. Sommigen van de laatsten, die hun idealen trouw bleven, zijn nu actief als banenpooler in zelf opgezette bureaus, informatiecentra en alternatieve boekwinkels. De nieuwe activisten verwijten de oude dat ze conservatief en duf zijn.

Radicaal links stelt niets meer voor, schreef een exponent van de nieuwe actiebeweging onlangs in een provocerende ingezonden brief in Ravage. 'Radicaal is het al lang niet meer. Het enige wat de BVD hoeft te doen, is rustig afwachten tot 'radicaal links' compleet gedesintegreerd is in het systeem en Ravage wordt omgedoopt tot Groene Amsterdammer.' De brief was ondertekend met 'een revolutionair'.

Er lijkt sprake van een generatiekloof. De radicale milieubeweging vertoont typische jaren-negentig-trekjes. Zoals individualisme. Er zijn geen vergaderingen, geen bijeenkomsten waar de strategie wordt uitgezet. Ieder gaat zijn eigen gang. De een steekt een autoband lek, de ander legt een bom, de derde bekladt een slagerij. Omdat het ieder voor zich is, hoeft niemand zich te distantiëren van de ander. 'Je moet het zien als een individueel statement', zegt een dierenactivist.

Het individualisme komt mede voort uit de hardere aanpak van de studenten en werklozen die nu actief zijn. Actievoerders van de jaren tachtig gebruikten hun bijstandsuitkering of stubiebeurs als basis om zich volledig te wijden aan het actievoeren. Dat is er niet meer bij. De actievoerders van nu zijn op zijn best part-timers. Ze studeren - en nu echt - of hebben een baantje. Het actievoeren moet gebeuren in de vrije tijd.

Maar het meest kenmerkende van de moderne actievoerders is dat ze veel meer dan hun voorgangers drijven op emotie en wars zijn van ideologie. Dat geldt zeker voor dierenactivist Frank. Voor de rechter legde hij uit dat frustratie hem tot zijn daden had gebracht. 'Ik deed het uit een soort wanhoop. Ik wist niet meer hoe ik mijn agressie kwijt moest.'

Franks moeder, aanwezig bij het proces van haar zoon, beaamt dat. 'Frank zei dat hij wat moést doen, dat hij niet anders kon. Hij heeft zoveel zieke en gewonde dieren opgevangen. Hij ging eraan kapot.' Ze kan zijn daden niet billijken, wel begrijpen. 'Thuis waren we altijd al met milieu bezig. We zijn lid van Natuurmonumenten, we hebben onze kinderen bewust gemaakt. Frank heeft puur uit idealisme gehandeld. Eigenlijk is hij een heel vredelievende jongen.'

Noem het anarchisme van de daad, spontanisme, of emotionisme, feit is dat veel actievoerders het weinig kan schelen of anderen hun daden begrijpen. 'Het gaat allemaal heel erg uit het hart', is de indruk van Eveline Lubbers van onderzoeksbureau Jansen en Janssen, die heeft uitgezocht hoe de politie Frank en Erik op het spoor wist te komen. 'Het is allemaal vol overtuiging, maar totaal zonder strategisch inzicht, zonder ideologie.'

Dat geldt ook voor de bomaanslagen in Arnhem. Bij veel mensen roepen die associaties op met RaRa. Maar ze zijn wezenlijk anders, zegt Marc van het Nijmeegse actie-informatiecentrum Assata. 'Groepen als RaRa waren strak georganiseerd. Dat kun je van het ELF niet zeggen.' Het doel van de aanslagen is volstrekt onduidelijk. RaRa eiste het vertrek van Shell en Makro uit Zuid-Afrika. Wat het ELF eist van BASF weet geen mens.

Groepen als het Earth Liberation Front of Right Animal Treatment hebben geen vaste organisatie of landelijk secretariaat. Ze moeten volgens Marc beschouwd worden als een 'actieconcept': iedereen die zich tot de ideeën voelt aangetrokken, kan onder deze vlag actie voeren.

De afkorting ELF duikt voor het eerst op in november 1993 in Leiden en Voorschoten, waar de banden van negentig auto's worden lekgestoken. In Leiden doet het front sindsdien herhaaldelijk van zich spreken. Rob, die al jaren meedraait in de Leidse actiebeweging, wil niet zeggen of hij ELF-mensen kent.

'Ik weet niet wie het zijn, dat is ook niet interessant.' Rob is ook niet zijn echte naam, die wil hij niet in de krant. Hij is wel bereid te praten over de moderne milieuactivisten. Er is wel een strategie, zegt Rob, ook al is die vrij vaag. 'Het toebrengen van schade aan bedrijven en instellingen staat centraal.'

'De actie bij BASF vond ik ook slecht. Voor de acties bij die Franse banken valt meer te zeggen, al denk ik dat ze te geïsoleerd overkomen. Maar ik vraag me af of het wel nodig is om steeds alles uit te leggen. Op het gebied van milieu heeft dat geen zin. Dat het slecht gaat, hoef je niet meer te zeggen. Dat weet iedereen.'

Toch heeft ook Rob ferme kritiek. 'Er wordt heel emotioneel actie gevoerd. Het is een pluk-de-dag-mentaliteit: ik heb weer eens wat gedaan.' Theorievorming, nadenken over strategieën, is er niet meer bij. 'Er is sprake van een ideologische leegte. Het gebrek aan historisch besef is enorm. Het niveau van de discussie is zo laag, dat ik vaak niet eens zin heb om eraan mee te doen.'

De radicale milieuactivisten mogen wars zijn van ideologie, de 'Eco-krijgers' zoals een populair weekblad hen noemde, hebben wel een duidelijke inspiratiebron. Wat flower-power was voor de jaren zestig en no future voor de jaren tachtig, lijkt het veganisme te zijn voor de jaren negentig.

Veganisten gaan een stap verder dan vegetariërs. Ze eten niet alleen geen vlees, maar zien ook af van het gebruik van dierlijke producten als melk, leer en wol. De echte principiëlen gebruiken ook geen lucifers, omdat in de kopjes een dierlijk bindmiddel zit, en hebben geen televisie, vanwege het eiwit dat verwerkt is in de beeldbuis.

Het veganisme wint de laatste jaren steeds meer aanhangers in de radicale milieu- en dierenbeweging. In het boekje Alle dieren vrij van de anarchistisch-veganistische uitgeverij Atalanta in Utrecht leggen actievoerders uit waarom zij zijn overgegaan tot het veganisme.

'Je bent met politieke strijd bezig, dan kan het eigenlijk niet samengaan met dat je nog melk drinkt', zegt Martijn in het boek. Een ander noemt dierenstrijd een onmisbaar onderdeel van de 'totaalstrijd'. Medesamenstelster P'tje stelt in de inleiding dat het onmogelijk is radicaal-links te zijn zonder 'de uitbuiting en onderdrukking van dieren af te wijzen'.

Door de verbinding met een strak omschreven levensfilosofie krijgt actie voeren een persoonlijke inslag, zegt Rob uit Leiden. Hij is twee jaar geleden veganist geworden. 'Het heeft met emotie te maken. Gaandeweg, door erover na te denken, ben ik het als normaal gaan ervaren om veganist te zijn.'

'De dagen dat een kraker om de hoek een kroket ging trekken, zijn voorbij. Daar word je tegenwoordig op aangesproken. Dat vind ik heel goed. Net zo goed als je na hoort te denken over je macho-gedrag, moet je je afvragen wat je doet met dieren.'

Het veganisme kan ook als splijtzam werken in contacten met de klassieke actiebeweging. Zo denkt Rob rillend terug aan een overleg dat hij had met iemand van het Autonoom Centrum in Amsterdam. 'Een niet nader genoemd lid daarvan ging gewoon een Big Mac halen. God, dacht ik toen: wat heb ik nog een hoop te strijden.'

De Nederlandse Vereniging van Veganisten heeft haar secretariaat in een kamer van een hoekhuis in Arnhem. Medewerker Peter van der Eijnden merkt dat de ideeën van de vereniging aanslaan bij jongeren. 'Vorige week was hier een jongen van een hard-core punkband. Die wilde een stapel T-shirts van ons om te verkopen op optredens.'

Lid worden de jongeren niet. Daarvoor is de vereniging te soft, denkt Van der Eijnden. Veganisten zijn naar de aard van hun overtuiging strikt geweldloos, verzekert hij. 'Ik geloof alleen in geweldloze acties. Wij zitten meer op de lijn van Gandhi.' Jongeren voelen zich meer thuis bij Peta, de radicale Amerikaanse dierenbeschermingsorganisatie die een paar jaar terug een kantoor opende in Nederland en in een mum van tijd duizenden leden trok.

Radicale activisten zeggen soms geen andere oplossing dan geweld te zien om het dierenleed te stoppen. Wie RAT-activisten Frank en Erik voor de rechter ziet staan, ziet twee op het oog uiterst zachtmoedige jongens. Toch hebben ze voor miljoenen schade aangericht. Dat deden ze op grond van een sterke innerlijke overtuiging, zegt Franks vriendin Anja, die pal achter zijn acties staat. 'Het martelen van dieren gaat elke dag door. Slachthuizen staan overal.'

In het boekje Alle dieren vrij, staat soms dreigende taal. 'Het is misschien geen oplossing. Maar een stroper uit de weg geruimd, scheelt in ieder geval weer een wreed iemand', zegt dierenactiviste Sandra, die ooit twee weken in een kooi voor Artis ging zitten om de opsluiting van dieren aan de kaak te stellen.

Martijn laat weten dat hij eerder een mens zal doden dan een dier. 'Want daar heb ik last van.' Zijn vriend Rich vindt dat sommigen mensen 'rot van binnen' zijn. 'Die zijn niet meer te redden, die mogen van mij wel weg.'

Net als het ELF, dat geënt is op de Britse milieubeweging Earth First, komt ook het radicale veganisme van overzee. In de Verenigde Staten en Groot-Brittannië is de aanhang groter en zijn de acties heftiger. Naast bedrijven en instellingen worden ook personen aangepakt.

In het Britse blad Liberator staat een lange lijst van personen die de afgelopen tijd een bombrief of een pakje met scheermessen toegestuurd hebben gekregen. Onder hen zijn jagers, bonthandelaren, chemici, directeuren, honden- en kattenfokkers. Een Amerikaans blad voert onverholen de leus 'Killing people to save animals'. Bladen publiceren lijsten van martelaren, activisten die gevangen zitten voor hun daden. Onder hen de Limburger Paul S., die bulldozers saboteerde die werden gebruikt bij de aanleg van een nieuwe weg.

De aanslagen in Arnhem en de andere milieu- en dierenacties duiden erop dat ook in Nederland de radicale milieuactivist school maakt. Wat opvalt is de naïviteit waarmee naar geweld wordt gegrepen. De uitvoering van acties is soms regelrecht knullig. Zo had de bom bij de Banque Paribas in Arnhem slachtoffers kunnen maken. Uit niets is gebleken dat de daders die mogelijkheid met honderd procent zekerheid hebben uitgesloten.

RAT-activisten Frank en Erik staken een slagerij in brand waar mensen boven sliepen. Frank zei later zich 'niet gerealiseerd te hebben' dat ze mensen hadden kunnen treffen. 'Ik was zo ver in mijn idealisme dat ik blind was.'

Het heeft iets paradoxaals: 'softe' actiedoelen die bevochten worden met 'heavy' middelen. Marc uit Nijmegen zwengelde met ingezonden brieven in de Volkskrant en Ravage een discussie aan over het gebruik van geweld door radicale milieuactivisten. Misschien dat het voortkomt uit onmacht, suggereert hij.

De huidige actiebeweging is veel kleiner dan die van de jaren tachtig. Wellicht dat de actievoerders naar hardere middelen grijpen om toch effect te sorteren. Marc is niet per se tegen het gebruik van geweld als actiemiddel. Maar, schrijft hij, 'het is alleen gerechtvaardigd, indien er een brede verzetsbeweging rond desbetreffend onrecht actief is'.

De eerder aangehaalde 'revolutionair' diende hem van repliek door te stellen: 'Sabotage-acties zijn bedoeld om te saboteren. Punt. Of het in de krant komt maakt niets uit. En of het sympathie opwekt nog veel minder.'

'We zitten hier in het hol van de leeuw', vervolgt de schrijver met een staaltje jaren-zeventig-retoriek, 'van waaruit de uitbuiting georganiseerd wordt. En dus kunnen we hier direct een bijdrage leveren aan revolutionaire strijd elders. Hoe? Door revolutionaire cellen op te richten en met sabotage de aanval in te zetten.'

Actievoerder Rob uit Leiden vindt het te simpel om alleen maar af te geven op de manier van actie voeren door radicale milieuactivisten. 'Wat moet je dan? Die gevestigde clubs halen ook niets uit. Als meer mensen meededen, zoals in Engeland, zou er heel anders over gedacht worden, ook in de linkse beweging. Misschien zet het dan wel zoden aan de dijk.'

Het uiteindelijke ideaal is in elk geval een samenleving zonder geweld, zegt veganiste Mineke in 'Alle dieren vrij'. 'Als ik de wereld gemaakt had, had ik ervoor gezorgd dat het allemaal heel anders was. Ik vind het bijvoorbeeld heel jammer dat een kat een muis vangt.'

Mac van Dinther

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden