'Op vakantie sleur ik twee koffers met partituren mee'

Vraag Jaap van Zweden, de chef-dirigent van het New York Philharmonic Orchestra, als gids en het gaat over muziek. Natuurlijk. Maar ook over New York, de Corvette Sting Ray en Cobra.

Jaap van Zweden.Beeld Daniel Cohen / de Volkskrant

Jaap van Zweden stoeit met de espressomachine. Waarom doet-ie niks? Hij leegt het waterbakje. Lampje knippert. Hij reinigt het drabbakje. Lampje dooft. Een druk op de knop en, hè hè, de koffie stroomt.

'Mijn vrouw Aaltje zit even in Parijs. Ik heb haar daarstraks al moeten bellen om te vragen waar de melk staat. Wil je ook suiker?'

Wie de tv-serie Jaap van Zweden: Een Hollandse maestro op wereldtournee heeft gevolgd, weet dat de dirigent verder allesbehalve klunzig door het leven gaat. Amper heeft hij in Hongkong het slotapplaus geïncasseerd, of hij vliegt door naar Dallas. Daar gaat het van orkestrepetitie naar partituurstudie naar miljardairsdiner.

De camera was er bovendien bij toen zijn carrière in Manhattan een voorlopige climax bereikte. We hebben hem, jubelde eind januari de baas van het New York Philharmonic Orchestra. Please meet our new music director, Yahp Van Zvayden!

Waarna de Hollandse maestro glunderend de eer aanvaardde om vanaf 2018 in de voetsporen te mogen treden van dirigerende legendes als Mahler, Toscanini en Bernstein.

Knalfeest

Hij had een knalfeest willen geven. 'Helaas is het daar nog steeds niet van gekomen. Sinds New York zit ik in een wervelstorm. Het beroemde CBS-programma 60 Minutes wil me hebben. Bij een diner met hotemetoten schoof de acteur Alec Baldwin aan. Op zulke momenten prijs ik me gelukkig met m'n Hollandse wortels. Nuchter blijven. Je concentreren op de dingen die je moet doen.'

Zoals, komende dinsdag, het benefietconcert dirigeren van de Stichting Papageno. Die werd in 1997 door de Van Zwedens opgericht om kinderen met autisme en aanverwante beperkingen te steunen. In RAI Amsterdam klinkt uitsluitend muziek van Mozart.

'Voor zo'n avond is hij de ideale componist. Mozart overprikkelt nooit. Vergelijk het met Mahler, die gooit je in een achtbaan van emoties. Zal Mozart nooit doen. Die zet je in een achtbaan van schoonheid. Het soort schoonheid dat je vanbinnen verschoont.'

CV

1960 op 12 december geboren in Amsterdam

1977 wint het Nationaal Vioolconcours Oskar Back; gaat in New York viool studeren aan de Juilliard School of Music

1979 begint bij het Concertgebouworkest als de jongste concertmeester ooit

1996 zet bij het Orkest van het Oosten zijn eerste stappen als dirigent; wordt aansluitend chef-dirigent van het Residentie Orkest, Radio Filharmonisch Orkest, Radio Kamer Filharmonie, deFilharmonie Antwerpen

2008 wordt chef-dirigent van het Dallas Symphony Orchestra

2012 neemt er het Hong Kong Philharmonic Orchestra bij

2018 treedt aan als de 26ste music director van het New York Philharmonic Orchestra

1. Nederlandse componist: Tristan Keuris (1946-1996)

'Vaak als ik met een orkest moderne muziek instudeer, merk ik zoiets van mwah, tsja. De musici geven zich er moeilijk aan over. Bij het werk van Tristan Keuris is dat anders. Ze voelen meteen dat zijn noten ertoe doen. Als geen ander beheerste hij het ambacht van het instrumenteren, er staat geen noot niet op z'n plaats. Keuris zal je ook nooit iets onnatuurlijks laten doen, zoals met een euromunt op een instrument tikken. Three preludes behoort tot zijn mooiste stukken, er zit onder meer een prachtige passage in voor contrafagot en lage strijkers. Tot slot van een repetitie met het Rotterdams Philharmonisch Orkest speelden we het stuk van begin tot eind door. Ik raakte ontroerd. Mein Gott, dacht ik, Tristan Keuris is écht een serieuze componist.'

Nederlandse componist: Tristan Keuris 'Als geen ander beheerste hij het ambacht van het instrumenteren, er staat geen noot niet op z'n plaats.'Beeld HH

2. Hotel: The Peninsula, Parijs

'Ik zie per jaar nogal wat hotels en The Peninsula in Parijs is mijn favoriet. Het wordt gerund door een familie die verspreid over de wereld een handvol hotels heeft. De Parijse vestiging is net open en zit in een mooi gebouw nabij de Arc de Triomphe. Het is er sfeervol en gezellig en de standaard is hoog. Ook de persoonlijke benadering vind ik fijn. Het personeel zal altijd proberen een kamer te vinden waar ik naar muziek kan luisteren zonder andere gasten tot last te zijn.'

3. Stichting: Papageno

'Na de geboorte van onze zoon Benjamin hebben Aaltje en ik zeven jaar in paniek rondgelopen. We gingen van ziekenhuis naar ziekenhuis voordat we eindelijk wisten wat er aan de hand was: autisme en een verstandelijke beperking. Om anderen te helpen hebben we in 1997 de Stichting Papageno opgericht. Hij is vernoemd naar de vogelvanger uit Mozarts opera Die Zauberflöte, in de hoop dat een toverfluit het leven van kinderen en jongeren met autisme positief beïnvloedt. Sinds 2000 bieden we ambulante muziektherapie aan. Vorig jaar hebben we in Laren het Papageno Huis geopend. Daar bieden we niet alleen begeleiding bij zelfstandig wonen, jongeren kunnen er ook terecht voor dagbesteding en werkervaring, bijvoorbeeld in het restaurant. Daarnaast hebben we plannen voor een Early Intervention Center. Hoe eerder je erbij bent, hoe beter. Een kind met autisme mag aanvankelijk een drama lijken, in het Papageno Huis laten we zien dat er toekomst is.

Jaap van Zweden.Beeld Daniel Cohen

4. Oude auto: Corvette Sting Ray en Jaguar MK 2

'Ik word niet gauw hebberig, maar een Jaguar MK 2 ga ik misschien nog weleens kopen. Ik heb al jaren iets met auto's, boys zijn nu eenmaal boys. Pas de laatste tijd begin ik oude auto's interessant te vinden. Neem zo'n mooi gelijnde Sting Ray uit de jaren zestig. Of een Jaguar MK 2, eind jaren vijftig. Je lees er het verschil aan af tussen Amerika en Europa. De Corvette werd gebouwd op snelheid, de Jaguar is sophisticated, vergelijk het met coca-cola en rode wijn. Het fijne van oude auto's is: als je instapt ruikt het nog naar toen. Komt door de oude componenten en leren bekleding.'

Oude auto: Corvette Sting Ray 'Het fijne van oude auto's is: als je instapt ruikt het nog naar toen.'Beeld Imageselect

5. Zanger: bariton Matthias Goerne

'Ik vind Matthias Goerne zo'n oertalent. Hij is niet alleen een excellente liedzanger, je kunt hem evengoed vragen voor hedendaagse muziek, voor Bachs Matthäus-Passion of voor een opera. In Hongkong zingt hij Wotan in de Wagnercyclus Der Ring des Nibelungen die we in de loop van vier seizoenen in concertvorm uitvoeren. Sommige mensen twijfelen of in hem wel een Wotan schuilt, je moet in die rol toch een behoorlijke strot kunnen opentrekken. In de zaal is zijn geluid misschien minder groot dan dat van andere Wotans. Maar dat compenseert hij door zijn intelligente omgang met de tekst en met de microfoon. Verbluft heb ik de eerste opnames teruggeluisterd. Hij heeft een stem van God, magistraal. Met het idee dat Duits een mooie taal is ben ik niet opgevoed, maar bij Goerne hoor ik een enorme verfijning.'

Matthias GoerneBeeld getty

6. Stad: New York

'Vanaf m'n 16de studeerde ik viool aan de vermaarde Juilliard School of Music in New York. Mijn gezichtsveld was nogal beperkt. Ik woonde op een kamertje aan het begin van Spanish Harlem. Altijd als ik in New York ben, rijd ik er nog even langs. Tegenover me zat de deli van een aardige Griek. Als ik eens te weinig geld had zei hij: geen zorg, dat komt nog wel, ik schrijf het op. 's Zondags voetbalde ik met een vast clubje in Central Park. Verder bepaalde de muziek mijn leven. Ik ging vaak naar concerten van het New York Philharmonic Orchestra. In Carnegie Hall heb ik veel violisten gehoord. Itzhak Perlman en Pinchas Zukerman, dat waren de helden.'

Stad: New York 'Ik woonde op een kamertje aan het begin van Spanish Harlem.'Beeld getty

7. Boek: Wie is van hout

'Afgelopen februari zat ik aan het sterfbed van Jan Foudraine. Hij was een briljante psychiater en een bijzonder mens. Hij kruiste ons pad toen Aaltje en ik probeerden uit te vinden hoe we na de geboorte van Benjamin als gezin moesten overleven. Sommige artsen gaven het advies: breng hem maar naar een tehuis. Dan hoeven de drie andere kinderen niet onder de situatie te lijden en hebben jullie zelf ook nog een leuk leven. Dat leek ons eerlijk gezegd niet de bedoeling. Tegelijkertijd beseften we dat veel huwelijken schipbreuk lijden op deze problematiek. Op een dag kwamen we terecht bij Jan Foudraine. Zijn boek Wie is van hout heeft ons enorm geïnspireerd. Foudraines stelling was dat je niet alles kunt oplossen met medicijnen. Dat hebben we ons bij Benjamin ter harte genomen. De juiste therapie om met hem om te gaan, vonden we uiteindelijk in Amerika.'

8. Beeldende kunst: Cobra

'Toen ik Aaltje leerde kennen, studeerde ik dag en nacht viool. Als beginnend concertmeester speelde ik al die symfonische vioolpartijen niet zomaar even weg. Wanneer er op tournee ook maar ergens een gaatje was, zei Aal: kom, gaan we even naar het Prado. Of: we verkennen het Guggenheim. Qua beeldende kunst heb ik van huis uit niks meegekregen. Tegenwoordig durf ik te zeggen dat ik dankzij Aaltje, en later ook dankzij mijn dochter Anna-Sophia, oog heb gekregen voor kwaliteit. In het begin snapte ik niks van de Cobra-groep. Meer dan eens heb ik gezegd: dat kan ik zelf ook. Ja, zei Aaltje dan, dat kun je wel denken, maar zo is het niet, er zit een wereld achter. Nu vind ik het prachtig om te zien hoe Karel Appel in z'n glorietijd dikke klodders verf aanbrengt. Of hoe Anton Rooskens op z'n schilderijen sfeer schept met zachte, milde kleuren.'

Beeldende kunst: Cobra 'Nu vind ik het prachtig om te zien hoe Karel Appel in z'n glorietijd dikke klodders verf aanbrengt.'.Beeld anp

9. Film: Rain Man (1988)

'Vlak nadat Rain Man was uitgekomen, heb ik de film voor het eerst gezien. Ook later, toen we met Benjamin een heel traject hadden afgelegd, was er veel herkenning. Neem de scène waarin Dustin Hoffman met z'n broer in een hotelkamer zit. Hij tilt z'n been op en zegt: maak m'n schoen vast. Herkenbaar is ook de dreigende paniek in een omgeving met veel prikkels. Wij kunnen ons in een gezelschap focussen op een of twee mensen, maar voor een autist wordt dat een problematische toestand.'

Tekst gaat verder onder de video

Film: Rain Man 'Wij kunnen ons in een gezelschap focussen op een of twee mensen, maar voor een autist wordt dat een problematische toestand.'

10. Guilty pleasure: sport kijken

'Als ik tijd heb, ga ik graag naar een sportwedstrijd. Van jongs af aan houd ik natuurlijk van Ajax. Tegenwoordig pak ik ook graag een match mee bij Chelsea, waar mijn goede vriend Guus Hiddink coach is. En de laatste jaren in Dallas ben ik verslingerd geraakt aan basketbal. Toch blijft het een guilty pleasure. Ik zie het ook bij collega's: je voelt je schuldig zodra je bezig bent met iets anders dan je vak. Laatst in Hongkong voerden we Wagners opera Die Walküre uit. Daarna gingen we met de crew gezellig uit eten. Iedereen deed een tijdje leuk mee, maar algauw zag ik dat sommigen zich terugtrokken. Ik vroeg aan mezzosopraan Petra Lang: wat ben je stil, is er iets? Ja, zei ze, ik zit toch alweer met m'n gedachten bij morgen.

Niet kunnen relaxen is wel een ding. Vraag maar aan Aal: als wij met vakantie gaan, sleur ik twee koffers met partituren mee. En op de sporttribune denk ik na driekwart wedstrijd: misschien moet ik toch maar weer eens op huis aan, kan ik nog mooi even dat stuk van Bartók doornemen. Het is de aard van het beestje. Bij het Concertgebouworkest stapten soms dirigenten op de bok die zich matig hadden voorbereid. Ik heb me voorgenomen dat mij dat niet zal gebeuren. Mijn grootste nachtmerrie is dat uit het orkest een vraag komt waarop ik het antwoord schuldig moet blijven. Ik bereid me altijd 110 procent voor.'

Het benefietconcert van Stichting Papageno vindt plaats op dinsdag 5 april in RAI Amsterdam. Kaarten via ticketmaster.nl.

Jaap van Zweden.Beeld Daniel Cohen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden