Op straat is de verdeeldheid voelbaar

Duitsland zoekt nog naar de dader van de aanslag op de Berlijnse kerstmarkt waarbij twaalf doden vielen. Islamitische Staat eist de verantwoordelijkheid op. Op straat in Berlijn is de verdeeldheid voelbaar.

Bondskanselier Angela Merkel en regeringsleden na afloop van een bezoek aan de plek waar een vrachtwagen inreed op een kerstmarkt in Berlijn Beeld ANP

De Brandenburger Tor licht op in zwart-rood-goud, de Duitse driekleur. In de Gedächtniskirche, pal naast de plek waar maandag twaalf mensen de dood in werden gejaagd door een nog onbekende aanslagpleger, preken katholieke en protestantse geestelijken gebroederlijk saamhorigheid en medemenselijkheid. 'Laat de verzoening sterker zijn dan de haat.'

Duitsland op de dag na de aanslag op de kerstmarkt, een dag die zo grauw is als het grauwe gesteente van de geruïneerde toren van de Gedächtniskirche - zo grauw en kil als winterdagen in Berlijn kunnen zijn. Grauw is ook het flapperende plastic doek van vrachtwagen des onheils, die pas 's middags van de Breitscheidplatz wordt weggereden.

Het zijn de gezagsdragers die eensgezind licht in die somberte proberen te brengen met een eensgezinde boodschap van standvastigheid: 'Lieve Berlijners, laten we dichtbij elkaar blijven', sprak burgemeester Michael Müller tijdens de kerkdienst. 'We deinzen niet terug, we laten onze levens niet leiden door angst', zei minister Thomas de Maizière van Binnenlandse Zaken eerder. 'We laten ons niet uit elkaar drijven', zei Berlijns bisschop Heiner Koch. Angela Merkel besloot haar korte persconferentie dinsdagochtend met: 'Ook als het in deze uren moeilijk is, moeten we de kracht vinden om het leven te leven zoals wij dat willen, vrij met elkaar en open.'

Typisch Duits

Het benadrukken van de saamhorigheid en het belang van de westerse vrijheden, gepaard met het devies vooral kalm te blijven, de boel niet te overdrijven. Je zou deze reactie op aanslagen inmiddels 'typisch Duits' kunnen noemen, zo veel anders dan een Hollande die meteen zegt dat het oorlog is, zich naar de plaats delict laat vliegen en met een rood hoofd een emotionele toespraak houdt.

Overigens moeten alle Duitse reacties van politici, maar ook van media en burgers, worden gezien in het licht van de algemene veronderstelling dat de dader waarschijnlijk een 23-jarige Pakistaanse vluchteling was. Dat bleek even voor half acht dinsdagavond definitief niet zo te zijn. Wel eiste terreurgroep Islamitische Staat de aanslag op, waarmee dezelfde vrees van velen alsnog bewaarheid werd, zij het langs een andere weg. Angela Merkel heeft wel lessen getrokken uit haar zeer trage reactie en terughoudende reactie op het islamitisch gemotiveerde geweld deze zomer in Würzburg en Ansbach, zo bleek. Ze liet toen pas na vijf dagen van zich horen.

Nu reageerde de kanselier snel en veroordeelde ze de aanslag in duidelijke taal: 'Het zou weerzinwekkend zijn als de dader een vluchteling is die bescherming kreeg in Duitsland.' Dat past in Merkels recente pogingen de rechtervleugel van de CDU binnenboord te houden, zoals haar pleidooi voor het boerkaverbod twee weken geleden op het partijcongres van de CDU. Maar die duidelijke taal gold alleen zolang ze over de aanslag zelf sprak, als incident. Zodra ze het over de mogelijke implicaties had en haar uitspraken een maatschappelijk karakter kregen was Merkels bekende balanceeract dinsdag bijna voelbaar. Zorgvuldig, genuanceerd en rationeel noemde ze alle groepen in de zo gepolariseerde Duitse samenleving. Dat wil zeggen: zowel mensen die bang waren voor terreur, als de 'vluchtelingen die onze bescherming wél verdienen.' Uit alles bleek dat Merkel wil binden, 'de boel bij elkaar wil houden', het 'wij-gevoel' benadrukken.

Verdeeld

Maar dat 'wij' lijkt eerder hoop dan realiteit. Op de dag na de grootste islamitisch gemotiveerde terreuraanslag die Duitsland ooit meemaakte, gaf het land niet het gevoel dat het als één man achter Merkel stond en voor de vrije, open samenleving waarover ze sprak. De stemming in Berlijn en Duitsland was onmiskenbaar verdeeld, ondanks de zee van bloemen en kaarsen op de Breitscheidplatz, ondanks het welgemeende medeleven met de nabestaanden van slachtoffers, ondanks het zwart-rood-goud op de Brandenburger Tor. In de reacties van Berlijners rond de plaats delict viel vooral de matte gelatenheid op: 'je wist dat dit een keer ging gebeuren', 'de tijdbom tikte allang'. Allemaal citaten uit Die Zeit, allemaal citaten die niet bepaald blijk geven van een groot vertrouwen in politiek en staatsinstanties.

Bondskanselier Angela Merkel bekijkt de bloemenzee in de buurt van de plek van de aanslag. Beeld anp

Die kloof werd vooral zichtbaar in de slangenkuil van de sociale media. 'Dit zijn Merkels doden', twitterde AfD-politicus Marcus Pretzell, geliefde van partijleidster Frauke Petry, samen met de foto van Merkel met bloed aan haar handen, de foto die ook Geert Wilders verspreidde. Daartegenover stonden mensen als cabaretier Jan Böhmerman, die de bevolking opriep 'vooral niet te luisteren naar kloothommels die deze gebeurtenis voor hun eigen politieke karretje willen spannen'. Die hatelijke, middelpuntvliedende kracht openbaarde zich ook in de kleine havenstad Wismar in Mecklenburg-Vorpommern waar veertig demonstrerende neo-nazi's slaags raakten met zestig demonstrerende antifascisten.

Nuance of emotie

Zo dringt zich aan de vooravond van het Duitse verkiezingsjaar de vraag op of Merkel het goede gereedschap in handen heeft. Kun je in roerige tijden als deze maatschappelijke saamhorigheid met behoud van pluriformiteit bewerkstelligen met rationele nuance en de boodschap kalmte te bewaren? Of houd je een bevolking op zo'n moment alleen bij elkaar door mee te gaan in de emotie, door hun democratisch gekozen leiders te laten roepen dat het oorlog is? Er was een politicus die dat deed en hij was van Merkels partij, de CDU. Klaus Bouillon, minister van Binnenlandse Zaken van het Saarland, twitterde dat Duitsland in oorlog is, maar dat sommige mensen dat nog niet willen zien.

Is het wij-gevoel van Merkel dat en andere politici dinsdag benadrukten realistisch of zelfs maar realiseerbaar? Of is de afstand tussen het Duitsland zoals de regering het graag ziet en het Duitsland dat het merendeel van de bevolking beleeft te groot? Als dat zo is, kan het zo zijn dat Angela Merkel straks precies het tegenovergestelde oogst van wat ze zaait: meer verdeling en haat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden