Op stap met Stephen Hawking

Wat weten we over het universum en hoe weten we dat? Waar kwam het universum vandaan en waar gaat het naartoe?...

Het zijn van die vragen die in je opkomen wanneer je tijdens je vakantie op een zuidelijk strand naar de nachtelijke sterrenhemel tuurt. In zijn boek A Brief History Of Time besteedt de kosmoloog Stephen Hawking uitgebreid aandacht aan deze en andere voor een sterveling nauwelijks te bevatten, maar zeer tot de verbeelding sprekende vragen, en doet hij suggesties om tot antwoorden te komen.

Met succes, althans voor hemzelf; van het boek, dat in 1987 werd uitgebracht, zijn inmiddels ruim tien miljoen exemplaren verkocht. Nu is het, of het nog niet genoeg is, ook verkrijgbaar op cd-rom.

De vanwege een spierziekte aan zijn rolstoel gekluisterde Hawking mag gerust een levende legende worden genoemd. Sommigen zien in hem de geesten van Einstein en Newton verenigd. Hawking is van mening dat iedereen de basisprincipes van de theorieën over het bestaan van het universum moet kunnen begrijpen. Voor wie het boek toch nog ietwat complex lijkt, is deze cd-rom bedoeld.

Na het starten van de cd-rom op een Macintosh- of Windows multimedia-pc komt de bezoeker in het kantoor van Hawking terecht. De wetenschapper lijkt zijn intrek te hebben genomen in het Star Trek-sterreschip Enterprise. Op zijn bureau ligt zijn boek, dat met een muisklik opengeslagen en gelezen kan worden.

In het boek zijn met behulp van iconen verwijzingen aangebracht naar aanvullende informatie. Rode draad op de cd-rom is de door een spraaksynthesizer gegenereerde stem van Hawking, die deels citeert uit het bewuste boek en deels aanvullende informatie geeft, soms op een ietwat college-achtige manier. Maar hij is een docent die de aandacht van zijn leerlingen vast weet te houden.

Er zijn echter ook andere wegen om de op de cd-rom opgeslagen informatie te benaderen. Een multimedia-pc en dure software worden natuurlijk niet aangeschaft om een boek op een beeldscherm te gaan zitten lezen. De muiscursor van de bezoeker voelt zich direct aangetrokken tot de deur waarop staat Hawking Craft Controls.

Daarachter gaat een reis schuil naar Cygnus X1, een zwart gat in het heelal. Hoewel de bediening van de Hawking Craft raadselachtig blijft, is de trip de moeite waard, al was het alleen maar vanwege de schitterende animaties. Onderweg kan een college worden gevolgd over het verschijnsel zwarte gaten.

Typerend voor de opzet van deze cd-rom is het antwoord dat natuurkundige John Wheeler onderweg geeft op de vraag: 'Als een zwart gat zwart is, en je het dus niet kunt zien, hoe weet je dan dat het er is?'. Wheeler: 'Ooit op een bal geweest? Als de meisjes, gekleed in het wit, zich bij een romantisch muziekje tegen de in zwarte smokings geklede jongens aanvleien, en het licht wordt gedimd, dan zie je alleen de meisjes. Zij zijn hier de 'gewone' sterren, en de jongens de zwarte gaten. Je ziet ze niet, maar je weet dat ze er zijn, holding her in orbit.

Want, zo leert men onder meer op speelse wijze van deze cd-rom, zwarte gaten zijn sterren met een zo grote massa dat zelfs licht niet aan de zwaartekracht kan ontsnappen. Ze oefenen dus ook aantrekkingskracht uit op andere, 'gewone' hemellichamen, die eromheen draaien. En dus weet je dat ze er zijn, hoewel je ze niet kunt zien. Het is deze manier van uitleg die deze cd-rom bijzonder, want toegankelijk maakt voor eenieder die geïnteresseerd is in de materie, maar niet de energie heeft om een cursus aan een open universiteit te volgen.

In het kantoor van Hawking kan ook op een multimediale manier zijn boek worden geraadpleegd. De elf hoofdstukken kunnen lukraak worden doorgenomen, waarbij gebruik wordt gemaakt van animaties, videofragmenten van interviews met deskundigen, tekeningen en Monty-Python-achtige collages. Centraal staat het No Boundary Proposal van Stephen Hawking en Jim Hartle: het heelal kent geen begin en geen einde, en zou door niets van buitenaf worden beïnvloed. Het zou er gewoon zijn. Ruimte en tijd te zamen zouden een oppervlakte vormen zoals de aarde, maar dan met twee extra dimensies. Verward? Deze cd-rom heeft alle geduld van de wereld om het nog een keer uit te leggen.

Als extraatje biedt de cd achtergrondinformatie over grote wetenschappers zoals Galileo, Newton en natuurlijk Einstein. Een muisklik op de microscoop in Hawkings kantoor brengt je in Quarkland, waar alles geleerd kan worden over de kleinste deeltjes. Ooit een potje tafeltennis gespeeld in een tram die in vrije val is? Het kan in Relativity Street.

Was A Brief History Of Time in boekvorm al een geslaagde populair-wetenschappelijke publikatie, deze cd-rom maakt Hawkings ideeën toegankelijk voor een nog groter publiek. Voorwaarde is wel dat de gebruiker de Engelse taal in redelijke mate beheerst en over een multimedia-pc beschikt met tenminste acht megabyte intern geheugen.

Na het zien van deze cd-rom mag het duidelijk zijn dat veel vragen omtrent het universum voorlopig nog onbeantwoord blijven. De tijd zal het leren. Wat dat ook mag zijn.

Frans Eggermont

Jim Mervis en Robert Hairman; A Brief History Of Time

Crunch Media/Scientific American, ¿ 99,-

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden