Op schema

Meer dan 400 duizend werknemers klagen over een te hoge werkdruk. Het gevolg is dat beroepsziektes (RSI, stress) steeds vaker opduiken....

BOVEN elke ploeg hangt een elektronisch paneel met drie cijfers: 18.00 100 -01. Dat betekent: het is zes uur 's avonds. Tot dan toe heeft ploeg A honderd auto's gemaakt. Dat is er één te weinig.

NedCar in Born is de meest gerobotiseerde fabriek van Nederland. De productie van auto's is in amper twee jaar tijd verdubbeld van 100 duizend naar 200 duizend stuks in 1997. Dit jaar moet een kwart miljoen auto's van de band rollen en in 1999 280 duizend. Ondertussen kalft het personeelsbestand af van acht- naar vijfduizend in vier jaar tijd. Werken is topsport geworden.

'Ik ga er niet van wakker liggen dat we volgend jaar wéér meer auto's moeten maken. Als je je daar druk over gaat maken, heb je geen leven meer', vindt Jeanette Hölsgens (22).

Jeanette installeert onderdelen in de dashboards van Volvo's en Mitsubishi's. Vannacht monteert ze radio's en andere onderdelen die in het midden van het dashboard zitten. Voor die klus heeft ze 69 seconden, want elke 69 seconden moet er een nieuwe auto van de band rollen. Met ferme, haast gestyleerde handbewegingen voeren Jeanette en haar collega's het werk uit. Zwijgend. Als ware het een pantomime.

De radio's zijn afgeschaft. Muziek komt uit een centrale luidspreker. Al die verschillende popstations leidde de werknemers te veel van het werk af, vond de Japanse aandeelhouder Mitsubishi. Overbodige bewegingen zijn geschrapt. Alle onderdelen staan binnen handbereik. Het gereedschap ook. Lopen hoeft nauwelijks meer. De medewerkers staan op een rollend trottoir dat gelijke tred houdt met het werk. Een eindje verderop heeft iedereen zijn eigen platformpje dat met de auto-in-wording meebeweegt. Maar na exact 67 seconden veert het platform met medewerker en al terug - om de volgende auto van wielen te voorzien.

'Je moet er voor geboren zijn', is een gevleugelde uitdrukking bij NedCar. Niet iedereen is mentaal en fysiek in staat zich aan te passen aan het ritme van de band. Aan de montage-lijn, waar de meesten werken, staan sportieve, jonge mensen. 'Iemand met veel overgewicht bijvoorbeeld, redt het niet', is de ervaring van de chef van Jeanette.

NedCar is iedere dag bezig met overleven. De formidabele groei van de productie-cijfers wordt weliswaar gehaald, maar dat is pure noodzaak, geen luxe. 'Met de 150 duizend auto's per jaar die we vroeger maakten, ben je internationaal gezien, een te kleine fabriek. Met dat aantal ben je niet rendabel', legt Olav Muurmans uit, de hoogste baas op personeelszaken.

Met de productie-doelstellingen groeit de werkdruk. 'Laten we eerlijk zijn. Als je de helft meer auto's gaat maken, met minder mensen dan levert dat druk op. Maar het zal wel moeten, anders gaan we ten onder', meent Muurmans. Tijd voor tevredenheid over de bijna duizend auto's die dagelijks van de band afrollen is er niet. Want NedCar stopt nog altijd 24,5 manuren in één auto. In zo'n high tech-omgeving is dat haast een middeleeuws getal. De Opelfabriek in Eisenach in de voormalige DDR weet met 16 à 17 manuren een auto de fabriek uit te jassen. Toyota in Engeland ook.

De vergelijking kan nog schrijnender. Eén NedCar-medewerker maakt 35 auto's per jaar. De 'Ossies' staan garant voor het dubbele aantal auto's per medewerker per jaar. De Britten ook.

'Volvo en Mitsubishi zijn zich er gelukkig wel van bewust dat dit Nederland is. In de voormalige DDR doen werknemers er alles aan om aan het spook van de werkloosheid te ontkomen. En in Engeland wordt er gevochten om overuren te mogen draaien', meent Ko Minderhoud, de arbeidsomstandigheden-specialist van NedCar. 'Maar we zij ons er voortdurend van bewust dat Volvo en Mitsubishi global players zijn. Ze zijn niet gebakken aan Nederland, laat staan aan Born of Limburg. Het liefst zitten ze in een regio met lage loonkosten, een hoge arbeidsproductiviteit, een lage belastingdruk en weinig bureauratie.'

Iedere werknemer wordt in de struggle for life meegetrokken. 'Niet alleen duurbetaalde ingenieurs maar iedereen moet meedenken', benadrukt Minderhout. Elke NedCar-werknemer moet dit jaar vijf suggesties doen waarmee de productie verbeterd kan worden. Volgend jaar moeten dat vijftien tips zijn en in het jaar 2000 25.

Jeanette verbleekt. 'Zovéél? Dat wist ik eigenlijk niet', zegt ze beduusd. 'Het hoeven geen spectaculaire ideeën te zijn', stelt de chef haar gerust. Voor elke waardevolle tip krijgt de werknemer een lot. Twee maal per jaar vindt een loting plaats waarbij het winnende lot een leuke prijs vertegenwoordigt. Een geheel verzorgd vakantiereisje naar Aruba bijvoorbeeld, voor twee personen.

Als voorbeeld van een goede tip noemt Muurmans het voorstel om de kasten af te schaffen waaruit alle medewerkers handschoenen konden pakken. Nu krijgt iedereen twaalf paar werkhandschoenen per jaar. Wie er méér verslijt, kan die gewoon krijgen. Maar per saldo zijn er duizenden handschoenen minder nodig op jaarbasis.

Ieder jaar worden tientallen medewerkers geselecteerd om een training te volgen in de fabrieken van Mitsubishi in Japan. Daar wordt het Fundoshi-principe uitgelegd. 'Fundoshi betekent zoiets als: precies genoeg. De onderbroeken van Sumo-worstelaars voldoen aan die definitie. Ze zijn exact toegesneden op hun functie, zonder dat er één draadje te veel in zit', legt Bouchaïb Saadane uit. Saadane coördineert het Continue Verbeterings Programma (CVP). 'We analyseren bijvoorbeeld heel nauwkeurig hoeveel werknemers lopen. Want dat is immers niet-productieve tijd. Door de werkwijze aan te passen kunnen we soms heel wat centi-minuten winnen.'

Toch is de werkdruk aanvaardbaar, vindt Sadaane. 'Een medewerker kan niet meer doen dan voor honderd procent werken. Daarna houdt het op.'

Dat er meer van de werknemers wordt geëist dan vroeger, biedt het personeel ook voordelen, meent de leiding. Vroeger was een lopende band-medewerker levenslang veroordeeld tot salarisgroep 3 (2700 gulden bruto per vier weken exclusief ploegentoeslag). Maar wie multi-inzetbaar is en creatief meedenkt met het bedrijf kan nu promoveren naar salarisgroep 5 (3250 gulden per vier weken exclusief ploegentoeslag. 'Dat is geen theorie hoor', vindt Saadane. 'De meesten halen dat.'

In de immense fabriekshal, waar medewerkers die zich moeten verplaatsen dat bij voorkeur fietsend doen, hangen overal vellen rasterpapier met grafieken die de prestaties van de teams weergeven. Lachende magneet-gezichtjes sieren de grafieken waaruit goede prestaties blijken. Soms hangt er een treurig magneetgezichtje tussen, ook al was de foutmarge slechts 0,02 procent. De leiding wil 'gezonde competitie' aanwakkeren. En dat lukt. 'Als het even kan, wil je de andere teams de loef afsteken', grijnst Peter Dirks (38) die naast Jeanette aan de band staat.

NIET ALLEEN NedCar vecht voor zijn leven. Ook de individuele medewerkers doen dat. De ouderen voorop. Voor de meeste 50-plussers is het werken aan de lopende band te zwaar. Via goudgerande vroegpensioenregelingen en de WAO hebben heel wat medewerkers voortijdig opgegeven. Minderhoud: 'Maar die tijd is voorbij. De WAO kom je heel moeilijk in. En sinds de overheid geen WW-geld meer steekt in het vervroegd pensioen is dat onbetaalbaar geworden.'

'De eerste generatie 50-plus dendert nu op ons af. Hoe houden we die tot hun 61ste bij de les?' Alle mogelijkheden worden bestudeerd: van deeltijd-vut tot demotie. En om te beginnen wordt er geen productie-personeel meer aangenomen dat ouder is dan dertig jaar.

Met de groeiende uitbesteding van vooral niet-productieve taken, slinkt het aantal functies in de luwte waar de vroegere NedCar-medewerker zich toch nog nuttig kon maken, ook al was hij oud en moe. 'Voor de 720 50-plussers van nu hebben we vijftig, misschien honderd rustige functies te vergeven. Voor de anderen zoeken we naar andere manieren om ze sociaal en én economisch verantwoord in te zetten', belooft Minderhoud.

Maar de tijd dat 50-plussers bij NedCar konden zeggen: voor mij geen lopende band meer, is voorbij. 'Alleen als er aantoonbare medische bezwaren zijn, kunnen we iemand ontzien.'

De jongeren ondertussen zien de werkdruk groeien. Tot voor kort werd het middelste deel van het dashboard door drie mensen in elkaar gezet. Dat zijn er nu twee. 'Manuren-reductie. Dat is het beleid van NedCar', zegt Dirks terwijl hij van de gelegenheid gebruikt maakt om even te gaan zitten. 'Maar ik ben het er niet mee oneens. Het zal toch een zware dobber worden voor NedCar om het hoofd boven water te houden. En ik heb er ook belang bij dat het lukt.'

Meer nog dan de werkdruk vrezen Peter en zijn collega's het spook van de uitbesteding. NedCar hoopt alles wat niet tot de kernactiviteiten behoort, uit te besteden. Alleen op die manier verwacht het bedrijf de moordende concurrentie in de internationale autobranche te overleven. Zo worden alle laswerkzaamheden binnenkort uitbesteed aan Inalfa. Voor ongeveer honderd medewerkers van NedCar betekent dat dat ze een nieuwe werkgever krijgen. Als ze willen, tenminste.

'Nou, op papier is het vrijwillig', geeft Minderhoud direct toe. 'Maar laten we eerlijk zijn. Met de uitbesteding verdwijnt gewoon ook het werk voor die mensen.'

Ondertussen moet NedCar ook nog proberen goed en gemotiveerd personeel aan te trekken - en te behouden. Relatief weinig mensen kiezen bewust voor een loopbaan bij NedCar. Het werk heeft geen status, tot onbegrip van Muurmans. 'Als Fokker vijf vliegtuigen verkocht was dat voorpaginanieuws. En als wij een kwart miljoen auto's maken met de allermodernste robots kijkt niemand er van op.'

De LTS'ers die NedCar 't liefst heeft, zijn een uitstervend ras. En voor jongeren die alleen met hun mavo-diploma geen werk kunnen vinden, is die werkomgeving bij NedCar toch wel een schok. Vijf minuten te laat komen, kàn niet - de lopende band draait door. Het werk vereist fitte werknemers die bereid zijn onder strakke leiding te werken. 'We hebben best moderne managers, maar er zitten ook voormalige mijnopzichters tussen.'

Iedere week keren twintig medewerkers het bedrijf de rug toe, dat zijn er duizend per jaar die door evenzoveel medewerkers vervangen moeten worden. 'En voor iedere vacature voer je ongeveer vijf gesprekken. Het is echt schrapen aan de bodem van de arbeidsmarkt', vindt Minderhoud.

De elektronische panelen in de fabriekhal geven 23.00 uur aan. Er zijn tot dan toe 666 auto's geproduceerd. NedCar ligt weer op schema.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden