Op jacht naar de laatste nazi's

Het Simon Wiesenthal Centrum doet een ultieme poging ook de laatste oorlogsmisdadigers uit WO II voor de rechter te brengen. Elke tipgever wacht een beloning en dat oogst kritiek.

BERLIJN - Operation Last Chance II. Het klinkt als de titel van een matige B-film, in werkelijkheid is het de naam van een actie die de laatste nog levende nazicriminelen voor de rechter moet brengen. In de straten van Berlijn, Hamburg en Keulen zijn affiches opgehangen waarop de burger opgeroepen wordt de stokoude misdadigers aan te geven. Beloning voor een goede tip: 25 duizend euro.


Ja, ze zijn nog onder ons, zegt Efraim Zuroff, directeur van het Simon Wiesenthal Centrum. De Israëliër: 'In de oorlogsjaren hebben ongeveer 6.000 mensen in de vernietigingskampen gewerkt. Daarvan is waarschijnlijk 98 procent dood. Blijven er 120 over, van wie de helft vanwege gezondheidsproblemen niet meer kan worden vervolgd. Die andere 60 willen wij voor de rechter zien.'


Dat aantal van zestig is niet zo maar een slag in de lucht. Het Duitse Centrum voor Onderzoek naar Nazimisdaden in Ludwigsburg maakte in april bekend dat het vijftig vermoedelijke bewakers van vernietigingskamp Auschwitz in het vizier heeft. De huidige posteractie heeft tot doel ook mensen op te sporen die niet alleen in Auschwitz, maar ook in de andere vernietigingskampen werkten.


'Spät, aber nicht zu spät', 'laat, maar niet te laat', luidt het opschrift. Natuurlijk, zegt Zuroff, is het laat, de daders hadden al veel eerder moeten worden aangepakt. Ze zijn nu eind tachtig, of al dik in de negentig. Maar in de jaren vijftig en zestig heeft Duitsland veel laten liggen. En: 'Het is nooit te laat om deze misdadigers voor de rechter te brengen. Hun misdrijven verjaren niet.'


Op compassie vanwege hun leeftijd hoeven nazimisdadigers bij Zuroff niet te rekenen. 'Ik doe dit werk nu al vele jaren, nog nooit heb ik er een getroffen die enorme spijt had van zijn in de oorlog begane misdrijven. Nog nooit. Als jonge mannen hebben ze al hun kracht en energie gebruikt om onschuldige mensen te vermoorden.'


Zuroff: 'De verdediging gebruikt het leeftijdsargument altijd om de procesgang te ontregelen, maar als een hoogbejaarde, zoals de Hongaar László Csatáry, nog kan autorijden, dan kan hij ook voor de rechter staan.' Csatáry (inmiddels 98), verantwoordelijk voor de deportatie van duizenden Joden, werd in Boedapest na een tip van het Wiesenthal Centrum opgespoord door journalisten van The Sun.


In Duitsland biedt de uitkomst van het proces tegen John Demjanjuk, in 2011 in München, de mogelijkheid ook diegenen te vervolgen die niet direct verantwoordelijk waren voor de georganiseerde moord op miljoenen Joden en anderen.


Demjanjuk, bewaker in Sobibor, kreeg vijf jaar cel omdat hij medeplichtig was aan moord op twintigduizend mensen. De Oekraïner overleed vorig jaar, 91 jaar, in een verpleegtehuis.


Sommige Duitse historici vinden het 'schaamteloos' dat een beloning ('Kopfgeld') wordt uitgeloofd. Maar Zuroff, die wel de 'laatste nazi-jager' wordt genoemd, wordt niet koud of warm van de kritiek. 'Door een beloning in het vooruitzicht te bieden, genereren we media-aandacht.'


Met de 'Most Wanted'-lijst van het Wiesenthal Centrum heeft de actie niets te maken. Op deze lijst staan namen van beruchte nazi's als Alois Brunner die voor het laatst gespot is in Syrië, en die, gezien zijn geboortejaar (1912), waarschijnlijk dood is. De affiches die nu in Berlijn, Hamburg en Keulen hangen moeten juist de verblijfplaatsen van tot dusver onbekende nazi's aan het licht brengen.


Zuroff schreef 86 Duitse bedrijven aan om de posteractie financieel te ondersteunen. 'Slechts drie wilden meedoen.' Anderen, zoals Volkswagen, gaven nul op rekest. Saillant detail: het Duitse automobielbedrijf viert dezer dagen het 75-jarige jubileum. In grote stilte, want de eerste steen voor de 'Kraft durch Freude-fabriek' in het latere Wolfsburg werd driekwart eeuw geleden gelegd door Hitler. Het concern zelf ziet liever 1945 als het geboortejaar.


Tijdens Operation Last Chance I, die tussen 2002 en 2011 in Duitsland en een aantal Oost-Europese landen liep, kwamen 605 bruikbare tips binnen. In 103 gevallen leidde het tot een justitieel onderzoek, maar uiteindelijk kwam het in slechts drie zaken tot een proces.


Volgens Zuroff heeft dat vooral te maken met de weinig coöperatieve houding van veel Oost-Europese landen. 'Ook Oostenrijk gedraagt zich schandalig. We hebben daar goed doortimmerde zaken gepresenteerd, maar de laatste dertig jaar is in dat land niemand veroordeeld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden