Op hol geslagen ijdelheid

Voetbal is steeds meer doordrenkt van ijdelheid. Ingevlogen kappers, gekleurde schoenen, tatoeages, verwennerij. De teamfocus bij Oranje is deels vervangen door egomanie.

In de metro van Warschau kijkt David Beckham zo zwoel als hij kan, in witte onderbroek. Handen in het haar. Slaapkamerblik. Overal tatoeages. Hij prijst een witte Bokserki aan, een boxershort, voor 59,90 zloty, een slordige 15 euro. Overal is Beckham in Warschau, als gezicht met ondergoed van H&M.


In de catacomben van het stadion in Charkov, Oekraïne, is Cristiano Ronaldo omgeven door een wolk van parfum. Het zweet van het duel met Oranje is weggewassen, op de zondag van de uitschakeling van Nederland. Tijdens de rust is zijn haar even gedaan en na de wedstrijd opnieuw. Zijn kuif staat loodrecht omhoog.


Beckham en Ronaldo zijn het voetbal ontstegen. Ze zijn stijliconen. Ze koketteren met hun ijdelheid. Zonder zijn formidabele kwaliteiten zou menigeen lachen om Ronaldo, dan zou de Portugees nooit zo openlijk durven overlopen van eigendunk. Het liefst viert hij een doelpunt met zichzelf en met de camera, zoals donderdag weer bleek na zijn treffer tegen Tsjechië in de kwartfinales van Euro 2012. Juichfetisjisme.


Voetbal is steeds meer een zaak van ijdelheid. Superbia in het Latijn, de eerste en feitelijk ergste van de zeven hoofdzonden, omdat alle andere zonden daaruit ontspruiten. IJdelheid: eigenwaan, hoogmoed, het verlangen belangrijker of aantrekkelijker te zijn dan een ander, liefde voor zichzelf, het hechten van belang aan betekenisloze uiterlijkheden.


Iedereen is op een bepaalde manier ijdel. De vraag is in welke mate die eigenwaan nog gezond is. Of, zoals al in het bijbelboek Prediker (Oude Testament) staat: 'Alles is ijdelheid. Welk voordeel heeft de mens van al zijn zwoegen, waarmee hij zich aftobt onder de zon?'


De voetballer tobt wat af onder de zon. Hij is veel op tv, verdient bakken met geld en wordt omgeven door mensen die hem geweldig vinden. Hij is niet alleen op het veld te zien tijdens het EK, ook in reclames of op levensgrote billboards in de stad. Om hem zijn hele campagnes gebouwd, strategieën. Hij krijgt alle ruimte om zijn ijdelheid te ontplooien.


Steeds meer draait het spel om uiterlijkheden, om gekleurde schoenen met geborduurde namen van kinderen, eigenzinnige kapsels, om tatoeages van namen van vriendinnen, afbeeldingen van die vriendinnen, gotische tekens, dieren of planten. Of om een onderbroek van 60 zloty.


Iedere voetballer wil zich onderscheiden met meer dan alleen zijn spel, hetgeen trouwens van alle tijden is. Vroeger al legde Frans de Munck een kammetje en een spiegeltje in het doel, omdat hij zijn mooie uiterlijk ook tijdens de wedstrijd wilde onderhouden. Bleef die gecultiveerde ijdelheid destijds beperkt tot een uitzondering, nu is die bijna tot bizarre proporties uitgegroeid. De eigen kapper vliegt naar een voetbaltoernooi. Geld speelt geen rol, tijd ook niet. Zelfs in ijdelheid is de hiërarchie verdwenen.


Maar hoe meer iemand bezig is met zichzelf, hoe minder tijd resteert voor het team. In Zuid-Afrika, tijdens het WK, lieten de internationals van het Nederlands elftal tot vervelens toe het woord focus vallen. Samen richtten ze zich op dat ene doel, de wereldtitel. Focus hier, focus daar.


En wat beweerden ze dit EK in standplaats Krakau steeds? Dat ze hun ego's opzij moesten zetten. Dat was het moeilijkste van alles, dat was het grote verschil met twee jaar eerder. Focussen sloeg op gezamenlijk iets doen. Het wegsteken van ego's was het bezweren van aandacht voor zichzelf.


Ego's zaten opeens in de weg. Hoe kan het anders?


Ze zijn twee jaar verder dan in 2010. Ze spelen bij nog grotere clubs. Ze hebben nog meer geld, zijn nog verwender geraakt, ze hebben nog meer mensen ontmoet die hen naar de mond praten. Elke dag is het een beetje moeilijker geworden terug te keren naar dat uitgangspunt van vroeger, de basisgedachte die normaal zou moeten zijn voor elke sporter, zonder dat hij die telkens zou moeten uitspreken: focussen.


Ze geloven dat ze heel goed zijn. Dat is ze verteld, wijsgemaakt eventueel. Dat wordt ze telkens duidelijk als ze hun salaris ontvangen. Als ze verliezen, komt dat door een paar gemiste kansen, door pech, door de scheidsrechter. Het kan toch niet aan henzelf liggen als ze verliezen, als ze slecht spelen?


Alles is voor ze geregeld. Neem weer Oranje: het was een typerend beeld, op het vliegveld van Krakau, de dag voor Portugal-Nederland. Om 9.39 uur rijdt de bus de parkeerplaats van vliegveld Balice op. De spelers vliegen om 10.00 uur naar Charkov. Dat is hun speelstad, 1.300 kilometer verderop, niet aantrekkelijk genoeg om langer dan strikt noodzakelijk te verblijven. Ze lopen overal door, langs de douane, het is een geoliede machine. Niets hoeven ze zelf te doen.


Als de nationale ploeg een toernooi speelt, komen al die sterren van al die grote clubs bij elkaar. Probeer dat proces maar eens te beheersen. Ze gaan zich inspannen voor hun land. Ze hebben allemaal een ego. Jammer alleen dat geen ego groot genoeg is om de absolute leider te zijn, zoals Ronaldo dat is bij Portugal.


Van Bommel? Schoonzoon van de trainer.


Sneijder? Te matig seizoen gehad bij Inter.


Van der Vaart? Geen basisspeler.


Robben? Individualist.


Van Persie? Aparte snuiter.


Huntelaar? Reserve.


Al die verzamelde ijdelheid heeft dus niet eens hiërarchie opgeleverd. Wat schiet je dan op? Wie stiekem onvrede kwijt wil of zijn positie kracht wil bijzetten, lekt naar de pers.


Dus schieten spelers zelf op doel in plaats van de bal af te geven. Ze eisen een plaats op in de basis. Als bijna alles is misgelopen, roept Arjen Robben naar bondscoach Van Marwijk dat hij zijn bek moet houden. De bondscoach leidt hem immers af van de zaak waarmee hij bezig is: proberen een tegenstander te passeren en daarna op doel te schieten.


Misschien is het niet eens kwaad bedoeld van Robben dat hij zo onaardig doet. Hij is zo met zichzelf bezig, met de vraag waarom het hem ondanks al die kwaliteiten al bijna drie wedstrijden niet lukt, dat hij boos is. Op zichzelf dus, op de trainer, op de hele wereld eigenlijk. Zijn ijdelheid heeft hem misleid, zoals de verzamelde ijdelheid de hele ploeg om de tuin heeft geleid.


In navolging van de kapper van David Beckham, die in 2002 tijdens het WK naar Japan werd gevlogen om de verregende coupe van zijn cliënt te modelleren, reisde Oranjes huiskapper Hanni Hanna naar Krakau. Spelers als Van der Wiel en de voormalige internationals Elia en Bruma kunnen op een haast 'verwijfde' manier praten over de Amsterdamse barbier.


Voetballen is fijn, als je haar maar goed zit. Godfried Bomans zei eens: 'Het is een dwaling te menen dat de vrouw ijdel is. Alleen mannen zijn ijdel. De vrouw wenst slechts het voorwerp van deze ijdelheid te zijn.'


Een kapsel verleent de voetballer identiteit. Imagodeskundige Zabeth van Veen zegt daarover: 'In hun pakje zien voetballers er allemaal hetzelfde uit. Toch willen ze zich onderscheiden. Dat kan met hun kapsel, hun tattoos, hun schoenen.'


Van Veen, die haar bureau Imagomatch noemt: 'Voetballers zijn vaak jonge jongens, van wie de geestelijke vorming niet is voltooid. Hun zelfbeeld ontwikkelt zich scheef, door alle roem. Ze worden enorm geprezen. Mensen om hen heen moeten of willen iets van ze. Ze worden niet gecorrigeerd. Hun vrouwen of vriendinnen zijn vaak financieel afhankelijk. En het is een heel verschil of je een held wordt op je 40ste of op je 18de. Iedereen vindt jou fantastisch. Je gaat het zelf geloven en begint je egotrip. Je kunt het ze niet eens kwalijk nemen, eigenlijk.'


Zet dat ego in het parallelle universum van het topvoetbal dan nog maar eens opzij, als het eenmaal is gegroeid tot oneigenlijke proporties. Van der Wiel oordeelde na zijn slechte toernooi dat er weinig chemie zat tussen hem en het team. Sneijder zei altijd aan het teambelang te denken, maar vond het toch maar vreemd dat hij linkshalf moest staan tegen Portugal en achter een back moest aanlopen. Daar lag zijn kracht niet.


Van Persie was de beste spits van Engeland, Huntelaar van Duitsland. Hoe moest dat dan samen? Slechts een van hen kon spelen in de punt van de aanval. Van Persie zonderde zich wat af, hij weigerde met de pers te praten en focuste zich volledig. Dat laatste doet hij overigens altijd zo. Hij trok vooral op met Afellay en Boulahrouz. Geen thema, als je wint. Het verwordt tot egocentrisch gedrag in de kritieken als je verliest, net als alle futiliteiten groot worden bij een nederlaag. Huntelaar sprak geen woord met Van Persie en muitte, naar het schijnt. Het teamdenken was geofferd aan het eigenbelang.


Veel in het topvoetbal is geld.


Veel is verwennerij.


Veel is ijdelheid.


Dirk Kuijt en Rafael van der Vaart riepen na het mislukte EK alle teamgenoten op in de spiegel te kijken. Die opmerking was niet bedoeld om te controleren of het haar goed zit.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden