Op het pad van Piero Italië Sansepolcro, Urbino, Arezzo

De renaissanceschilder Piero della Francesca reisde zoals de meeste van zijn vakbroeders van de ene opdracht naar de andere. Nell Westerlaken zoekt zijn sporen in Sansepolcro, Arezzo en Urbino....

Er zijn mooiere stadjes in Toscane dan Sansepolcro, daar kunnen de renaissancehuizen in het centrum niets aan veranderen. De huizen, poorten en pleinen zijn charmant maar bescheiden, de straten smal. Sansepolcro is niet gebouwd om bezoekers de ogen uit te steken, het is een werkstad.

De plaats aan de voet van de Apennijnen neemt een aanloop via een industrieterrein, daarna volgt een ring van nieuwbouw, en eenmaal in het oude hart zie je meteen dat dit nooit een stad is geweest die heeft geleden aan eerzucht. Zo was dat in de Middeleeuwen, zo was dat in de Renaissance en zo is het gebleven, al is de bedrijvigheid verbannen uit het centrum. Ook het pasta-imperium dat Giulia Buitoni in 1827 stichtte, staat al lange tijd buiten de poorten.

Maar over belangstelling heeft Sansepolcro geen klagen. Al in de jaren twintig van de vorige eeuw nam de Britse schrijver Aldous Huxley een bus die gedurende zeven uur ‘grommend en ratelend’ de hellingen bedwong, ‘tussen kale rotsen, verdroogd gras en nog onuitgelopen bomen’. Zeven uur ongemak – ‘no joke, that journey’ – maar Huxley wist waarvoor hij kwam.

‘Als je uiteindelijk bent gearriveerd in Sansepolcro, wat is er dan te zien? Een kleine, ommuurde stad, gesitueerd in een brede, vlakke vallei tussen heuvels; een paar mooie renaissancepaleisjes met knappe balkons van smeedijzer, een weinig interessante kerk en tenslotte het mooiste schilderij van de wereld.’

Kijk, aan zulke omschrijvingen heb je wat als stad; met een beroemde pastafabriek haal je geen toeristen binnen. Huxley bedoelde de Verrijzenis van Christus, een fresco van de renaissanceschilder Piero della Francesca, in wat nu het Museo Civico is.

De straten die naar het museum leiden zijn stil vandaag, een luie stilte. In een plantsoen met een bronzen standbeeld van de schilder zit een moeder met haar baby. Beiden zijn in slaap gevallen. Een vrouw hangt uit het raam boven haar wasgoed. Maandag, ook in Italië wasdag.

Bij de franciscaanse kerk maakt een toerist foto’s van het huis waar Della Francesca omstreeks 1422 werd geboren. Sansepolcro was een drukke stad met ateliers, handelshuizen en werkplaatsen. Leerlooiers, kleermakers, touwfabrikanten; de ambachten waren overzichtelijk, de geuren van toen kun je erbij denken.

Schilderen was een vak in die tijd, geen roeping. De meeste schilders verdienden het zout in de pap niet, dus de leerlooier Benedetto della Francesca zal niet enthousiast zijn geweest toen zijn zoon koos voor het artiestenbestaan. Nu wordt Piero's naam met ontzag genoemd door kunstliefhebbers uit alle windstreken. De schilder die evenzeer hield van meetkunde als van verf, de schilder van het perspectief.

Enkele jongeren hebben zich verzameld in het kleine museum, hun kunstboekjes verraden hun Franse afkomst. Met plechtige gezichten buigen ze zich over Piero’s Madonna della Misericordia. Maria, een nogal stoïcijnse dame zoals de meeste van Piero’s figuren, spreidt haar blauwe mantel – die wel gebeeldhouwd lijkt – als een beschermende koepel voor de kleine figuren die aan haar voeten knielen.

Het beeld is sterk en sereen, maar het is niet het schilderij waarvoor Huxley naar Sansepolcro kwam. Dat hangt in de volgende zaal, onontkoombaar: Jezus die met een ferme stap uit zijn tombe komt, frontaal op de kijker af, wat nieuw was voor die tijd. Het zijn niet alleen zijn voet op de rand van de tombe en zijn banier die hem z’n heldhaftigheid verlenen, ook de vier slapende wachters aan zijn voeten dragen eraan bij.

Nog nooit zulke mooie slapers gezien. Ze liggen in ongemakkelijke poses, geënsceneerd omwille van de perfecte compositie. Een van hen zou de schilder zelf zijn, een nederig eerbetoon aan de Verrezene, en tegelijk een klein bewijs van ijdelheid.

Als we een tijd hebben gekeken, van voren, van opzij, en weer van voren zien we dat de slapers misschien wel doen alsof, en gewoon hun ogen dichthouden. De Fransen gaan op de grond zitten. Dat kan nog in Sansepolcro, het is Florence niet. We kijken in stilte. Het mooiste schilderij ter wereld? Dat laten we voor rekening van Huxley, maar Sansepolcro is opeens lang zo onbeduidend niet meer als de aankomst deed vermoeden.

[Zie verder pagina R05]

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
[Vervolg van pagina R01]

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
We rijden door de heuvels van Toscane naar Urbino, de route van Huxley in omgekeerde richting. Een weg vol bochten en lussen. De schrijver, niet zuinig met superlatieven, noemde de Bocca Trabaria-pas de mooiste van de Apennijnen. Elke haarspeldbocht is een uitkijkpunt, en bij elk uitkijkpunt zien we het Toscane van de ansichtkaarten: een golvende deken van gele en groene vlakken, plukken bos, de deftige silhouetten van cipressen, en hier en daar een boerenwoning.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
We hebben een paar uur minder nodig voor het traject dan Huxley, en onwillekeurig rijst de vraag hoe lang reizigers in de Renaissance er over deden. Het lijkt een onmogelijke route voor paard en wagen. Toch was er druk verkeer: handelaren, kunstenaars, muzikanten, marskramers, processies, hele legers trokken door het in stadsstaatjes en vrijsteden verbrokkelde land.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Urbino stond onder leiding van de Da Montefeltro-familie. In de tweede helft van de 15e eeuw – de eeuw van Piero – had Federico da Montefeltro, een condotierre, aanvoerder van een huurlingenleger, het voor het zeggen. De hele regio was in beweging. De staatjes Milaan, Genua, Florence en Venetië werden schatrijk van de handel met Azië. De paus stond aan het hoofd van zijn eigen stadsstaat, en Napels was een klein koninkrijk. Altijd waren er wel ergens soldaten nodig, en was je leger niet groot genoeg, dan huurde je er één.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Maar de hertog van Montefeltro was meer dan een warlord. Hij legde een bibliotheek aan, verzamelde kunst, haalde architecten, kunstenaars, wiskundigen en experts op alle gebied naar zijn humanistische hof, waarmee hij zijn stad uitbouwde tot een renaissancecentrum dat in verfijning kon wedijveren met Florence.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Een heuvel over, een bocht om en Urbino ligt voor ons. In het oosten kleven wolken aaneen tot een donkere buienlucht, maar boven Urbino schijnt de zon. De compacte stad lijkt van een afstand geboetseerd door één hand uit terrakleurige klei – een maquette op ware grootte. In het middelpunt ervan staat het hertogelijk paleis.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Een tiental Amerikaanse kunststudenten heeft zich verspreid over de stad met klemborden en dozen waterverf. Vanuit elke hoek is iets moois te zien, daken met elkaar verbonden als puzzelstukken, galerijen in de schaduw, de zonnige heuvels aan het einde van een beschaduwde steeg. Potloden krassen op het papier. Kwasten worden voorzichtig in de verf gedoopt.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Je kunt hier eindeloos dwalen in de Renaissance. Het centrum staat onder bescherming van de Unesco en reclameborden zijn verboden. Da Montefeltro verstrekte onder meer opdrachten aan Piero della Francesca. Die op zijn beurt maakte de hertog en diens echtgenote onsterfelijk. Hij portretteerde hen en profil, twee schilderijen waarop het echtpaar elkaar in de ogen kijkt, koel maar zonder gêne, een stel zonder scrupules. De hertog draagt een rode muts en mantel. De landschappen op de achtergrond vormen een geheel, het is het heuvellandschap van midden-Italië.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
De portretten hangen in Florence, maar de afbeelding van de hertog-met-de-rode-muts is overal in Urbino. In de etalages van boekhandels, de souvenirwinkels, op de placemats van een restaurant. Een warlord was hij, maar een aardige warlord.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Veel werk van Della Francesca is er niet meer in de stad, maar dat wordt goedgemaakt door de rest van de collectie in het voormalige hertogelijk paleis. Het paneel met de Geseling valt aanvankelijk niet op, behalve dat er drommen mensen bijeen staan, als was het de Mona Lisa. Op dit schilderij liet Della Francesca zien wat hij kon met perspectief. Op de voorgrond staan drie mannen na te denken, ze lijken in verwarring. Ze trekken de aandacht, zodat het tafereel op de achtergrond, de geseling, maar bijzaak lijkt. Het zijn de lijnen en de vlakverdeling die in het oog springen. Hier heeft een wiskundige de ruimte onderzocht en diepte gegeven. Hoe zwaar moet de straf zijn geweest voor de schilder, toen hij lang voor zijn overlijden in 1492 het licht in zijn ogen verloor?

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Voor Piero’s omvangrijkste meesterwerk moeten we naar Arezzo. Alweer zo’n stad van Middeleeuwen en Renaissance. Het is zondagochtend en de klokken beieren. Hier komt nog volk naar de kerk. Oudjes sloffen omhoog, de jeugd parkeert zijn Vespa’s op het plein voor de kathedraal. Een paar nonnen met verrimpelde appelwangen knielen eerbiedig voor het altaar, hun knieën op een zakdoek.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Zodra de dienst is afgelopen worden de terrassen uitgezet, de kranten ontvouwen en de eerste macchiato’s en cappuccino’s besteld. Het lijkt haast een teken: opeens verschijnen de toeristen. Boven de campanile duikelt een zwerm zwaluwen.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
We zijn de enigen niet die door de Toscaanse heuvels zijn getuft met een stapel kunstboeken op het dashboard. Op de terrassen van de Piazza Grande wordt studie gemaakt van Arezzo’s kerken en paleizen, en vooral van Piero’s frescoserie, hier in de San Francescokerk.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Hoewel het nooit een bewegwijzerde route is geworden, volgen duizenden de Piero della Francesca-trail; Arezzo, Monterchi, Sansepolcro, Urbino. We voelen ons betrapt als we lezen dat er een roman bestaat waarin toeristen hun Toscaanse vakantiehuis vroeg in de ochtend verlaten op weg naar Sansepolcro, zodat ze nog voor de lunch de Verrijzenis kunnen ‘doen’. Wij komen om Arezzo’s kapel te ‘doen’, het is niet anders.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
De fresco’s vertellen een verhaal dat in geen bijbelboek is beschreven, maar dat iedereen in de 15e eeuw kende. Achter het hoogaltaar schilderde Piero de legende van de zoektocht naar het ware kruis, een wonderlijk verhaal waarin onder meer Adam, diens zoons Seth, de koningin van Scheba en keizer Constantijn een rol spelen.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Ze zijn weergegeven als massieve figuren, hun gezichten van steen, naar binnen gekeerd. De schilder heeft in tegenstelling tot zijn tijdgenoten, nooit goed raad geweten met emotie. Arezzo is weergegeven als een blokkendoos die Jeruzalem moet voorstellen. Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten, we zien een slapende koning en een stervende Adam – iedereen op de juiste plaats in een adembenemend meesterwerk. Twee kleine jongens raken geïnspireerd door de speren, lansen, zwaarden, paarden en banieren. Ze beginnen een ridderspel en niemand die er wat van zegt.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Net als andere bezoekers zuchten we eerbiedig voordat we een terras zoeken om nog wat na te lezen over het briljante pandemonium in de kerk. Behalve de jongens. Hun ridderspel gaat nog door op de Piazza Grande, die is behangen met wapenschilden. Binnenkort viert Arezzo zijn stadsfeest, de Renaissance zal even herleven, maar dan een Renaissance met videoprojecties en een vuurwerk na.

Italië Er zijn schone dames in een Toscaans landschap, alerte engelen, er wervelen ruiters en voetsoldaten
Nell Westerlaken

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden