Op het nitraatkerkhof Eeuwig Zonde/6

Je zou ze zo graag willen zien, de schilderijen die verloren gingen in een brand, je zou de manuscripten willen lezen die de schrijver voor zijn dood vernietigde, de muziek horen waarvan de partituur verloren is gegaan....

Stel je voor, de Nederlandse film in maagdelijke staat. Geen Hollywood om je aan te spiegelen. Geen grote-machtige-studiobazen. Geen Rudolph Valentino. Geen montagewonder als Sergej Eisenstein, geen slowmo’s van Sam Peckinpah, zelfs geen verplichte happy endings. Alleen de polder, camera, licht en een nieuwe kunstvorm. Wat zouden ze ervan maken, die Nederlanders vroeg in de 20ste eeuw?

Er is nog wel iets bewaard van het allerprilste begin van de Nederlandse film, de geluidloze periode, maar ‘75 procent is zoek’, zegt Mark Paul Meyer, senior conservator van het Eye Film Instituut Nederland (ex-Filmmuseum). Alles van voor 1930 is uiterst schaars. Op Hoop van Zegen, bijvoorbeeld, een ambitieuze film van regisseur Maurits Binger uit 1918 met Esther de Boer-Van Rijk als Kniertje. Door tijdgenoten beschreven als een meesterlijk werk in het oeuvre van een van de eerste belangrijke Nederlandse filmregisseurs. Zeker 1750 meter celluloid, wat zo’n 85 minuten drama oplevert. Er is nog maar een flard van over.

Meyer had graag gezien hoe dat oer-Hollandse drama was neergezet. Een politiek getint verhaal ook, van toneelschrijver Herman Heijermans die het nietsontziende winstbejag van de reders kapittelde. ‘Hoe de mise-en-scène van die zwijgende film was, hoe Binger de dramatische situaties had uitgewerkt en zijn montage.’ Dat is interessant omdat Binger nauwelijks voorbeelden had om zich aan vast te houden. ‘De filmtaal stond nog aan het begin van zijn ontwikkeling.’ Die Nederlandse onbevangenheid, ‘daar ben ik heel nieuwsgierig naar.’

Maar Op Hoop van Zegen rust definitief op een nitraatkerkhof waar oude films zo massaal zijn begraven. Filmmateriaal is kwetsbaar. Tot de jaren vijftig werd er geschoten op een drager van nitraat. Dat verpulvert, maar het is ook uiterst brandbaar. Bovendien, en dat lijkt de belangrijkste reden voor het gemis: films zijn handelswaar. ‘Als de film was gedraaid, als hij zijn geld had opgebracht, werd hij vaak vernietigd, gehakt, letterlijk met een bijl. Niemand mocht er mee aan de haal gaan’, zegt Meyer. Zeker de eerste vijftig jaar van de nieuwe kunstvorm, was er weinig notie dat hiermee cultuurgoed verloren ging.

Toen in 1997 het doorwrochte Of Joy and Sorrow, A Filmography of Dutch Silent Fiction van Geoffrey Donaldson uitkwam, moest Meyer flink slikken. Hij wist dat er veel weg was, maar kwam toch nog filmtitels tegen die hij niet kende. Films die ooit hebben bestaan, ooit togen mensen er blij en vol verwachting voor naar de Parisien in Amsterdam, Thalia in Rotterdam, maar het is definitief weg. ‘De opkomst van de geluidsfilm, begin jaren dertig, heeft de zwijgende films zeker geen goed gedaan. In een klap waren stomme films voor producenten waardeloos geworden.’

Terra Nova van Gerard Rutten uit 1932, over de afdichting van de Zuiderzee, zit op de grens van die twee genres. Hij werd stom gedraaid, maar moest de eerste geluidsfilm worden van Nederland. Technische en artistieke problemen zorgden er voor dat de oorspronkelijk bedoelde versie nooit werd voltooid. ‘Heel zonde’, zegt Meyer. Er is wel materiaal van de film, maar lang was onduidelijk hoe de film er precies uit had gezien. Begin jaren negentig maakte Eye een reconstructie van de versie zoals die door de regisseur was bedoeld.

Dat litteken in de Nederlands filmhistorie is geen uitzondering. De slachting onder de Amerikaanse zwijgende films is minstens net zo groot. ‘Je zou denken dat de grote studio’s die er flink in geïnvesteerd hebben, de originele filmnegatieven wel bewaren’, zegt Meyer. Niet dus. Wel duiken op onverwachte plaatsen kopieën op van films die voor bioscoopvertoning werden gemaakt. Amsterdam bleek een paar jaar geleden de laatste plek op aarde waar de enige filmontmoeting tussen Rudolph Valentino en Gloria Swanson in archief was. Beyond the Rocks van Sam Wood uit 1922 is inmiddels gerestaureerd en vertoond.

Misschien wel de beroemdste verdwenen zwijgende film is 4 Devils van F.W. Murnau, een begaafde Duitse regisseur die door Fox studio’s werd ingehuurd om met Janet Gaynor een film over trapezewerkers in het circus te maken. Volgens bronnen uit die tijd – de release was in 1928 – was het een prachtige circusfilm, die een Oscar kreeg voor de fotografie. ‘Om verschillende redenen interessant, vanwege de ontwikkeling van Murnau, maar ook omdat studio’s steeds meer macht kregen. Dat gaf frictie.’ Murnau wilde de geliefden in zijn film dood laten gaan, dat mocht niet van Fox.

Geen snippertje meer te vinden van 4 Devils. Snippertjes bleken wel in het archief in Amsterdam te zitten van The Good Provider, een film van Frank Borzage uit 1922. Die film is zoek, maar de fragmenten zijn zeker de moeite waard. Eye heeft afgezien van complete rolprenten tal van die losse fragmenten in archief. ‘Veel van de herkomst is onbekend.’ Dat vormt een apart probleem. Kilometers raadselachtig materiaal met soms filmisch gezien prachtige opnames. Het instituut compileert die fragmenten onder naam Bits & Pieces en toont ze regelmatig, als een filmisch verrassingsmenu. Je weet vooraf niet wat je krijgt, achteraf ook niet, maar het maakt vaak veel oohs en aahs los in de zaal.

Eye heeft 35 duizend filmtitels in beheer, ruwweg 70 miljoen meter film. Het vroegste Nederlandse fragment dateert van 1898: de inhuldiging van Wilhelmina. ‘We weten dat we niet alle film in Nederland kunnen conserveren’, zegt Meyer. Het veiligstellen van een speelfilm vergt al snel 30 tot 40 duizend euro. De films worden overgezet op een drager van polyester en gedigitaliseerd. Begin van deze eeuw is door de overheid een groot restauratieprogramma gefinancierd onder de naam Beelden voor de Toekomst. ‘Maar ook met die middelen moet je een keuze maken. Alles bewaren lukt niet.’

Speuren naar oude films is vaak detectivewerk. ‘Meestal moeten we het doen met een afgeragde bioscoopkopie’, zegt Meyer. Dat er een origineel negatief boven tafel komt, is zeldzaam. Rubber, een film uit 1936 – de duurste film van zijn tijd – die zich afspeelt op een rubberplantage in voormalig Nederlands-Indië, mist een complete akte. Boefje uit 1939 over een Rotterdamse belhamel, een film die ook internationaal succes kende: het geluid van de enige bekende kopie is enorm verminkt.

Recenter werk is zeker niet veilig voor de tijd. Twee jaar geleden bleek dat de enige kopie van Blue Movie, een roemruchte seksfilm uit 1971 van Wim Verstappen en Pim de la Parra, sterk was verkleurd. ‘Dat wordt nu geconserveerd. Dat komt goed.’ Maar het is een heldere waarschuwing die het celluloid afgeeft: Red mij of ik degenereer. Ook vandaag nog liggen er originelen en kopieën in filmlaboratoria, zolders van producenten, garageboxen van regisseurs en verzamelaars te vergaan. ‘Veel mensen die een kopie hebben, denken vaak, het origineel zal toch wel bewaard zijn. Dat is, helaas, vaak niet zo’, zegt Meyer.

De kans op een nieuwe Op Hoop van Zegen ligt altijd op de loer.

Top 5 verdwenen films
1 4 Devils (1928). Waarschijnlijk een van de belangrijkste films van F.W. Murnau (Faust, Nosferatu, Der Letzte Mann). De legende wil dat een van de sterren in de film, Mary Duncan, de laatste kopie in de oceaan heeft gedumpt, omdat zij haar rol niet kon waarderen.

2 Op hoop van zegen (1918). Succesvolle verfilming van het toneelstuk van Herman Heijermans door Maurits Binger. Er is alleen nog een fragment dat waarschijnlijk bedoeld was voor de buitenlandse markt, waarin de twee zonen van Kniertje de schipbreuk overleven.

3 Bezjin Loeg (De weide van Bezjin, 1937). Sergej Eisenstein werd verboden deze film, die al bijna helemaal geschoten was, af te maken door de Sovjet-autoriteiten. Het enige wat nog resteert, zijn losse scènebeelden waarmee in 1968 een reconstructie is gemaakt.

4 The Last Moment (1928). Vermoedelijk meesterwerk van de Hongaarse regisseur Paul Fejos. The Last Moment werd in de kritieken geprezen om zijn verbeeldingsrijke en avant-gardistische gebruik van cinematografische middelen.

5 Sperduti nel buio (Verloren in de duisternis, 1914). Heeft in de Italiaanse filmgeschiedenis een bijna mythische status. De film wordt beschouwd als belangrijkste voorloper van het Italiaanse neorealisme.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden