Op het ministerie van VWS slaat de ontreddering toe: VWS zoekt naar identiteit

Minister Borst en staatssecretaris Terpstra van VWS hollen van het ene crisisoverleg naar het andere. De stapel rampdossiers wordt steeds hoger....

Van onze verslaggeefster

Jet Bruinsma

RIJSWIJK

Vrijdagavond 7 maart, half zes. Minister Borst en staatssecretaris Terpstra haasten zich na afloop van het wekelijkse kabinetsberaad terug naar het departement van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, voor het zoveelste crisisoverleg over de thuiszorg. Dit keer gaat het over de torenhoge eigen bijdragen die alleenstaanden onder de 65 jaar vanaf 1 januari moeten betalen.

Jos van Wesemael, directeur Verzekeringen en Prijsvorming, is teruggeroepen van vakantie. De minister weet het slechte nieuws pas één dag. Als door een godswonder zijn de rekeningen naar de cliënten nog niet verzonden. Na anderhalf uur praten zijn de aanwezigen het over één ding eens: de eigen bijdragen moeten omlaag.

Hoe kan het gebeuren dat niemand de afgelopen weken had gezien hoe dramatisch het nieuwe bijdragen-systeem voor de thuiszorg zou uitpakken? De tabellen waren toch al veel eerder bekend? Niet goed opgelet, moeten de ambtenaren bekennen. Ze hadden uitsluitend gekeken of de 65-plussers en de minima geen nadeel zouden ondervinden van het nieuwe stelsel. De alleenstaanden waren ze vergeten.

De thuiszorg, vandaag onderwerp van debat in de Tweede Kamer, is niet het enige 'rampdossier' van VWS. Er is Terpstra's troetelkind: het Persoons Gebonden Budget voor gehandicapten. De invoering wordt ernstig gehinderd door bureaucratie en voortdurend gesteggel over de centen. Over de financiering van de ouderenzorg is maandenlang geruzied, en nog is de zaak niet echt opgelost.

Maar niet alleen Terpstra ligt onder vuur. Tussen minister Borst en de ziekenhuizen lijken vinnige conflicten op komst over de arbeidsvoorwaarden en de specialisten.

Voor de ontreddering van het departement is niet één oorzaak aan te wijzen. Het is een samenloop van niet geplande omstandigheden, met desastreuze gevolgen. Een reorganisatieproces, waarbij honderden goed ingewerkte ambtenaren zijn overgeplaatst. Een nieuwe ambtelijke top, die niet functioneert. Twee nieuwe bewindslieden, van wie één - Terpstra - bestuurlijke ervaring mist. De minister, Borst, heeft weliswaar de ijzersterke reputatie wijs en deskundig te zijn, maar ze laat de organisatie van haar departement te veel op haar beloop. In het beleid ontbreken samenhang en zicht op de toekomst.

Dat is nog niet alles. Vooral VWS werd zwaar getroffen door het beleid van de rijksoverheid om het mes te zetten in het oerwoud van adviesraden. Juist de belangenorganisaties van welzijn en volksgezondheid waren daarin traditiegetrouw ruim vertegenwoordigd. Nu raakt VWS de vitale contacten met het veld kwijt. De lobby - van artsen, ziekenhuizen, patiënten, verzekeraars, tehuisdirecteuren - maakte de besluitvorming van de raden weliswaar stroperig, maar het beleid werd wél gedragen.

Nu de belanghebbenden uit de raden zijn verdwenen, is VWS losgeraakt van zijn wortels. De belangengroepen zijn ontheemd. Zij hebben zich (met uitzondering van patiënten en sociale partners) verenigd in het Treek-overleg, genoemd naar het Leusdense landgoed waar ze samenkomen, om de agenda voor de volgende kabinetsperiode op te stellen.

VWS mist een duidelijke identiteit. Geen enkel departement is zó vaak van naam en inhoud veranderd. De W van Welzijn en de V van Volksgezondheid kwamen nog maar vijftien jaar geleden onder één dak terecht, samen met de C van Cultuur. Welzijn bestond onder de naam Maatschappelijk Werk pas sinds 1952. Volksgezondheid werd bijna twintig jaar later losgemaakt uit Sociale Zaken.

Binnen WVC hadden Volksgezondheid en Welzijn nog kans gezien langs elkaar heen te functioneren. Maar toen bij de formatie van het kabinet-Kok in 1994 werd afgesproken dat Cultuur zou worden afgekoppeld, brak voor hen het uur van de waarheid aan. Eindelijk moesten ze elkaar diep in de ogen kijken om als VWS (de S is van Sport, de pluim op de hoed van Terpstra) te overleven.

De reorganisatie blijkt een belangrijke oorzaak voor de huidige chaos bij VWS. Ambtenaren van Welzijn en van Volksgezondheid moesten hun vertrouwde plek verlaten en zich een weg banen op vreemd terrein. De reshuffling komt boven op de ambtelijke volksverhuizingen uit de vorige kabinetsperiode. Eerst was er de afslanking, daarna de behoefte het departement te organiseren als bedrijf met zelfstandige divisies (directies) met een Raad van Bestuur aan de top.

In korte tijd verdwijnt een aantal toonaangevende topambtenaren. De macht verschuift naar de elf verschillende directies. De nieuwe opzet wordt voorbereid door secretaris-generaal Hans de Boer. Als hij vertrekt, benoemt Borst haar D66-partijgenote Helen de Maat-Koolen tot voorzitter van de nieuwe bestuursraad. Zij brengt collega Ton van der Putten mee. Maar de bestuursraad komt niet van de grond.

Koos Richelle, directeur-generaal Welzijn, vertrekt, evenals Ton Annink, de financiële zwaargewicht, en Bart Sangster, de directeur-generaal Volksgezondheid. Sangster, een arts, had zelf voorzitter willen worden. Hij kon niet verkroppen dat hij ondergeschikt zou zijn aan De Maat, een voormalig verpleegkundige.

Het luchtledig van de bestuursraad wordt geestdriftig opgevuld door de divisies, de directeuren. Zij doen rechtstreeks zaken met de minister of de staatssecretaris. En omgekeerd. Typerend: tijdens het crisisberaad over de thuiszorg is er niemand van de bestuursraad.

De directeuren genieten van hun vrijere positie. Ze starten een informeel overleg en gaan zelfs een avondje uit. Mét partners. Er begint een wij-gevoel te groeien, constateren sommigen met verbazing.

Maar wat te doen met de bestuursraad? Daar liggen sinds eind januari drie scenario's voor op tafel. Het model Churchill, waarin een krachtige raad 'alles ziet en op alles toeziet, en overal leiding aan geeft'. Het model Resident, dat voorziet in een passieve bestuursraad. En het model Spelverdeler, dat het midden houdt tussen Churchill en Resident.

Of het helpt? In november werden twee 'strategische adviseurs' aangesteld, de hoogleraren Tom van der Grinten en Peter van Lieshout. Zij ondersteunen een ambtelijke projectgroep, die de 'missie' van het departement moet formuleren. Want VWS ontbeert een visie voor de lange termijn. De basisverzekering van staatssecretaris Simons, de voorganger van Borst, vormde for the time being een richtsnoer voor het beleid. Voor de mislukte basisverzekering is geen andere bindend beleidsdoel in de plaats gekomen.

Of de nu ingezette veranderingen VWS kunnen redden, is de vraag. Elke nieuw kabinet kan het voortbestaan ter discussie stellen. De volgende formatie is niet ver weg. 'Het is een groots avontuur', zegt een ambtenaar voorzichtig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.