ANALYSE

Op het Binnenhof zien ze 'premier Pechtold' wel voor zich

Op het Binnenhof, en natuurlijk op het honderdste D66-partijcongres vandaag, zien ze 'premier Pechtold' wel voor zich. Maar kan hij de kiezers ook overtuigen en hoe zou hij het doen? Door Jan Hoedeman en Ariejan Korteweg

D66-leider Alexander Pechtold trekt een sprintje tijdens het Tweede Kamerdebat over de begroting van het ministerie van Algemene Zaken. Beeld anp

Leuk om te zien hoe de leden van het Britse Lagerhuis elkaar de tent uitvechten - hadden we zoiets ook maar in Nederland. En prettig te horen dat de gewaardeerde leider van D66 op onbewaakte momenten graag naar de Zangeres Zonder Naam mag luisteren. Maar wat de uitzending van Zomergasten van augustus 2009 echt bijzonder maakte, was die ene vraag en het antwoord dat erop volgde: meneer Pechtold, zou u zelf minister-president willen worden?

Boris van der Ham, die tegelijk met Pechtold Kamerlid was voor D66, herinnert zich nog levendig zijn verbazing. 'Nee, dat ga ik niet doen', zei de man wiens D66 er in de peilingen prachtig bij stond. Op het daaropvolgende congres werd een schimmenspel opgevoerd waaruit duidelijk moest worden dat Alexander Rinnooy Kan en vooral Hans Wijers echt heel bekwame premiers zouden zijn.

Van der Ham: 'Dat was een herhaling van Van Mierlo in de jaren negentig. Die zei ook nee toen de partij op 38 zetels stond. Belachelijk! Als je de kans krijgt de premier te leveren, moet je niet wegkijken.' Dus zei Van der Ham tegen Pechtold: geen onnodige nederigheid, jij moet het doen.

Vijf jaar later heeft Pechtold de schroom van zich afgeworpen. 'Het is geen jongensdroom', zei hij afgelopen zomer in NRC Handelsblad. 'Maar het behoort tot de mogelijkheden. En dan ben ik er klaar voor.'

Dat hij die indruk wekt, daarover zijn vriend en vijand het wel eens. Strak in het pak, lopende en incourante dossiers voor het grijpen in het achterhoofd, heldere oogopslag, snedig woord voor wie daarom vraagt. Rijgt de akkoorden aan elkaar en helpt zónder zijn partij te vergeten het kabinet aan een meerderheid. Wie hem door het Kamergebouw ziet lopen, weet hoe de vlag erbij hangt: daar gaat de volgende premier. Jammer alleen dat Nederland er nog geen weet van heeft.

Het beeld dat Pechtold dezer dagen neerzet - koning van de interruptie, grootmeester van het debat - is zo sterk dat je al snel vergeet dat hij een lange weg door de woestijn heeft moeten gaan. In 2005 - Pechtold was burgemeester van Wageningen, en net een paar jaar partijvoorzitter - werd hem gevraagd Thom de Graaf op te volgen als minister van Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties. Koud minister bestempelde hij de Haagse politiek als 'veel vuiler en vunziger dan de mensen denken'. Vijftien maanden zou zijn ministerschap duren. 'Een ongelukkig begin van zijn politieke loopbaan', concludeert een collega uit de Kamer. 'Hij liep in alle valkuilen die je tegenkomt als je het Binnenhof niet goed kent.'

Pechtold werd verbannen naar de oppositiebankjes en zou er niet meer uitkomen. Onder zijn leiding werd D66 de partij die tegen de macht aanschurkt, altijd in beeld is als er geformeerd moet worden maar toch steeds buiten de boot valt. Wonderlijk genoeg lijkt dat geen invloed te hebben op het onverminderd zonnige humeur van zowel partij als leider.

Drie Kamerzetels krijgt zijn partij in 2006 bij de eerste verkiezingen onder zijn leiding. Sindsdien heeft Pechtold alle verkiezingen gewonnen. 'Hij heeft een enorme veerkracht', zegt Sophie in 't Veld, D66-aanvoerder in het Europees Parlement. 'Hij heeft de partij geprofessionaliseerd', zegt Wouter Koolmees, financieel woordvoerder. 'We hebben talentenklasjes en thema-afdelingen, onze wethouders wisselen hun ervaringen uit. Daar zie je zijn visie terug.' De resultaten zijn navenant. D66 kreeg bij de Europese verkiezingen de meeste stemmen en heeft sinds de gemeenteraadsverkiezingen meer wethouders dan ooit - de partij bestuurt mee in achttien van de twintig grootste gemeenten.

Interne verhoudingen

Onder Pechtold lijken ook de interne verhoudingen verbeterd. 'Ik hoor nooit wat over gedoe of conflicten', zegt een collega-Kamerlid met veel dienstjaren. Het zelfvertrouwen is met sprongen gestegen. D66 durft - net als de drie volkspartijen VVD, PvdA en CDA - te zeggen dat het een premier moet kunnen leveren. Voorbij is de tijd dat de partij haar lot verbond aan de PvdA. Onder Pechtold is D66 nadrukkelijker sociaal-liberaal geworden, dichter tegen de VVD aan. Koolmees: 'We zijn geen bijwagen meer van de PvdA.'

De hechte partijstructuur is een argument dat door partijgenoten wordt ingezet als de bindende kwaliteiten van Pechtold ter discussie staan. Want gepoetste schoenen en parate kennis is een ding, met zijn scherpe tong wil Pechtold nog wel eens nevenschade veroorzaken. Hij wordt vaak als ijdel neergezet: kereltje Pechtold dat zijn fractiegenoten oproept een stropdas te gaan dragen. Zijn pedante houding zou hem vijanden hebben bezorgd. De rol van minister-president ligt niet per se in het verlengde van die van scherprechter op de apenrots van de parlementaire arena.

Vraag je naar de tegenspraak uit eigen gelederen, dan zijn de reacties wisselend. 'Hij wil geen schuwe types', zegt Koolmees. 'Maar dan moet je hem wel echt te slim af zijn.' 'Wij zijn de partij van het ja, maar...', zegt In 't Veld. 'De fractie is wel wat bleek', oordeelt een ander partijlid. 'Hij zou meer dwarskoppen om zich heen moeten hebben.'

Om aan te tonen dat Pechtold wel degelijk tegenstellingen kan overbruggen, verwijzen D66'ers naar alle moois dat ontstaat op zijn fractiekamer in het voormalige ministerie van Justitie op het Binnenhof. Zijn Kamerleden offerden op aandrang van Pechtold ruimte door werkkamers te delen, in ruil voor een grote, sfeervolle fractiekamer. Waar journalisten graag komen, waar Kamerleden en fractiemedewerkers een broodje eten. En waar ze gezamenlijk het eerste verdriet over de moord op Els Borst de vrije loop lieten.

In die fractiekamer kwam het Lenteakkoord tot stand, dat Nederland in staat stelde in 2012 toch nog een sluitende begroting bij de EU in te dienen. 'Dat heb ik als een cruciale fase ervaren', zegt Koolmees. 'Buiten was het crisis; mislukte het akkoord, dan was een heel jaar verloren. Daar liet Alexander zien dat hij een bouwer is.' VVD, CDA, ChristenUnie en GroenLinks bereikten onder zijn voorzitterschap in enkele dagen overeenstemming.

Zijn contact met aartsvijand CDA is sindsdien op orde. Beide fracties huizen in hetzelfde deel van de Tweede Kamer. Buma beklimt de marmeren trap naar Pechtold of andersom. Ze delen een soort onthechtheid. Beiden weten: grote partijen worden kleiner en kleine groter; de vijand van heden is de coalitiepartner van morgen. Ook met VVD-leider Halbe Zijlstra kan Pechtold gemakkelijk zaken doen. Moeilijker ligt het met Diederik Samsom (PvdA). 'Dat schuurt nog weleens', zegt een Binnenhof-collega. 'Maar dan pakt Alexander de telefoon en is de lijn weer open.'

Schaduwpremier

Wil Pechtold niet eeuwig schaduwpremier blijven, dan moet één bijna onoverkomelijke hobbel genomen worden. Dat is die andere liberale voorman: Mark Rutte, al vier jaar tot veler tevredenheid premier, en hakend naar de gunsten van dezelfde kiezers. Als de PvdA Samsom als lijsttrekker naar voren schuift, zijn volgens de jongste peilingen Rutte en Pechtold elkaars grootste concurrenten. 'Dat wordt een battle of the positivo's', zegt Van der Ham. 'De premier straalt met zijn hele wezen optimisme uit. Optimisme is ook de kracht van D66.' 'Qua karakter lijken ze op elkaar', vindt ook Koolmees.

Die karakterologische verwantschap maakt voor Pechtold de klus er niet eenvoudiger op. Rutte kan als premier onbekommerd voor- en tegenstanders aan de borst drukken. Pechtold moet daar vanuit de oppositiebanken rafels in trekken, wat er minder positief uitziet. Kan hij toch uitgroeien tot premier van alle Nederlanders, in stijl en toon? Zijn vertrouwelingen zeggen: ten diepste is Pechtold eerder burgemeester dan oppositieleider. En kijk naar het repertoire waaruit hij kan putten: wethouder, burgemeester, partijvoorzitter, minister, oppositieleider. 'Zijn palet is zo veel groter geworden', vindt Roger van Boxtel, scheidend senaatsfractievoorzitter. 'Vergeet niet: hij was niet alleen veilingmeester, maar ook taxateur. Hij weegt zijn kansen en is gaan netwerken. Niet alleen op het Binnenhof, omdat hij weet dat het spel ook elders wordt gespeeld.'

Wel zou er onder premier Pechtold een andere wind waaien. 'Alexander zal meer gefocust zijn en minder laid-back dan Rutte,' zegt D66-senator Thom de Graaf. 'Hij zal ambitieuzer zijn, zich sneller committeren, harder lopen.' Van der Ham: 'Dat wordt de uitdaging: laten horen dat een ander verhaal mogelijk is.' Dat andere verhaal, dat heeft hij, volgens zijn partijgenoten. 'Het kan wel wezen dat Rutte zichzelf wegcijfert en voor een goed humeur zorgt', zegt In 't Veld. 'Maar inhoudelijk komt er niets uit.' Onder premier Pechtold wordt dat anders. 'Het primaat ligt voor hem bij de politiek', waarschuwt Koolmees. 'Hij loopt niet weg voor impopulaire besluiten.' Die daadkracht zal onvermijdelijk meer weerstand oproepen, temeer omdat Pechtold morele standpunten niet uit de weg gaat.

Hoe lang kan een mens schaduwpremier blijven? Wat is de houdbaarheid van Pechtold als kandidaat voor het hoogste ambt? Wie je er ook naar vraagt: nu of nooit bestaat niet in de politiek. Eindeloos is de reeks politici die over hun eigen schaduw wisten te springen. 'Ik heb dat gemerkt toen we in 2012 naast het kabinet belandden', zegt Koolmees. 'Dat was even zuur. Maar dan zie je dat je met deze regering vanuit de oppositie veel dingen kunt bereiken.'

Van der Ham, ten slotte: 'Als we vroeger op dezelfde school hadden gezeten, had ik naast hem willen zitten. We kunnen goed lachen en keten met elkaar. Ontbreekt die gein, omdat hij onzeker is, niet weet wat voor leider hij wil zijn of wat voor das hij om moet, dan is het moeilijk. Maar als hij waarlijk onafhankelijk durft te denken, en dat randje baldadigheid er is, dan is dat Pechtold op z'n best. Dan gaan de mensen van hem houden, zoals ze dat nu van Rutte doen.'

De potentiële ministerploeg van D66

Minister-president/vicepremier Alexander Pechtold Beeld ANP
Minister van Buitenlandse Zaken/Defensie, Rob de Wijk. Nu directeur the Hague Center for Strategic Studies. Beeld ANP
Minister van Volksgezondheid Roger van Boxtel Nu directie voorzitter Menzis, lid Eerste Kamer, voormalig minister Grote Stedenbeleid Beeld ANP XTRA
Minister van Onderwijs, Henk Pijlman, bedenker 'brede school', voorzitter college van bestuur Hanzehogeschool. Beeld DVHN/ Jilmer Postma
Minister van Financiën, Wouter Koolmees, Kamerlid en woordvoerder Financiën. Beeld ANP
Minister van Economische Zaken/Binnenlandse Zaken, Kajsa Ollongren, was hoogste ambtenaar Algemene Zaken, nu wethouder Amsterdam. Beeld Veronique Smedts000
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden