Analyse

Op het Binnenhof is de geloofwaardigheid van Rutte geen halszaak meer

Demissionair premier Mark Rutte en zijn woordvoerder Sierk Nawijn. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Demissionair premier Mark Rutte en zijn woordvoerder Sierk Nawijn.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Ruim een maand na het formatiedebat dat demissionair premier Mark Rutte ternauwernood overleefde, is een Kamermeerderheid niet meer bezig met de geloofwaardigheid van de VVD-leider. Potentiële regeringspartners kijken verder: als de VVD de premier wil leveren, moet ze daarvoor een forse prijs betalen.

Dat blijkt uit een rondgang van de Volkskrant langs betrokken partijen. Woensdag hoopt Rutte tijdens een nieuw Kamerdebat te horen dat zijn gepresenteerde ‘radicale ideeën’ over een nieuwe bestuurscultuur voldoende zijn om de impasse in de kabinetsformatie te doorbreken.

Op veel enthousiasme hoeft hij niet te rekenen. De voornaamste kritiek is dat Rutte maandag vooral reeds bestaande voorstellen heeft gedaan waar de meeste Kamerfracties hetzelfde over denken: geen achterkamertjespolitiek meer, weg met de coalitie-overleggen en juist wel een dun regeerakkoord. Voor een deel van de huidige oppositie lijkt het hoe dan ook niet meer goed te komen met de VVD-leider. PVV, SP en BIJ1 sluiten Rutte uit. PvdD, Denk en BBB zien samenwerking met hem niet zitten.

Rutte blijft aan

Maar toch zal deze kritiek geen obstakel zijn voor een terugkeer van Rutte in het Torentje. Inmiddels is de meerderheid van de Kamer niet meer bezig met de vraag of Rutte nog te vertrouwen is. D66, CDA, PvdA en GroenLinks hielden de deur eerder al open. Die deur staat nu nog meer op een kier, bleek dinsdag na gesprekken met partijprominenten.

Bij D66 is te horen dat de partij eerder via een motie van afkeuring duidelijk heeft gemaakt wat ze van Rutte vindt. ‘Maar verantwoordelijkheid nemen is aan de persoon zelf’, zegt een bron bij de Democraten. Nu de VVD-leider niet van plan is om te vertrekken, is een nieuwe politieke realiteit ontstaan. ‘Wij gaan niet over wie daar de politieke leider is.’

Ook bij de PvdA staat de vraag of Rutte nog vertrouwd kan worden niet meer centraal. ‘Het gaat erom of wij voldoende vertrouwen hebben of we dit keer echt een trendbreuk gaan zien in de manier waarop de overheid omgaat met mensen en hoe de getroffen toeslagenouders eindelijk echt geholpen worden’, stelt een prominente PvdA’er.

GroenLinks heeft zich er eveneens bij neergelegd dat het Binnenhof niet om Rutte heen kan: er stemden circa twee miljoen mensen op hem, benadrukt een invloedrijke GroenLinkser. ‘Het is een cliché, maar de kiezer heeft gesproken. En kijk je naar de peilingen, dan schiet je met nieuwe verkiezingen nog steeds niets op.’

Prijs betalen

De partijen die mogelijk willen regeren berusten inmiddels in het feit dat Rutte nergens heengaat. Door de krachten te bundelen hopen PvdA en GroenLinks een sterker front te vormen in de gesprekken over een nieuw kabinet. Op die manier staan ze sterker bij het binnenhalen van de voor hun belangrijke punten.

Zij lijken daar vooralsnog geen enkele haast bij te hebben. De druk ligt niet bij hen, zo is de overtuiging. Zij volgen het pad dat de vorige informateur Herman Tjeenk Willink heeft uitgestippeld: partijen moeten het eerst eens worden over de belangrijkste problemen voor de komende regeerperiode, pas daarna wordt gesproken over de poppetjes. Geen van deze partijen wil Rutte in deze fase van de formatie al kronen tot minister-president.

De VVD-leider is verzwakt en daar zullen de partijen optimaal gebruik van maken. ‘Wil de VVD Rutte als premier? Dan zullen ze een prijs moeten betalen’, zegt een linkse bron. Rutte is zich bewust van zijn kwetsbare positie en zoekt expliciet toenadering tot zijn potentiële bondgenoten. De demissionair premier heeft de afgelopen dagen contact gezocht met CDA-Kamerlid Omtzigt en sprak met de leiders van D66, PvdA en GroenLinks. Bij de één polste hij welke toon werd verwacht in het Nieuwsuur-interview, met de ander sprak hij over zijn inzicht dat er echt iets moet veranderen in zijn bestuursstijl.

Riskant spel

Het is een riskant politiek spel dat nu gespeeld wordt op het Binnenhof, realiseren alle partijen zich. D66 vreest het ongeduld van de kiezer. ‘We hebben al te veel tijd verspeeld. Mensen in het land snappen de navelstaarderij in Den Haag niet’, vertelt een insider. Als het aan de tweede partij van Nederland ligt, duurt de inventarisatiefase kort. De Democraten streven ernaar om nog voor de zomer een kabinet op het bordes te presenteren.

Maar die strakke deadline staat op gespannen voet met de wens van andere partijen om eerst uitvoerig te praten over de maatschappelijke problemen die opgelost moeten worden. De deadline geeft ook weinig tijd aan de CDA-top, die nog altijd geen enkel idee heeft wat Pieter Omtzigt wil, de man met wie deze vertrouwenscrisis twee maanden geleden begon. Bij andere partijen - van links tot rechts - begint het medeleven met het overspannen Kamerlid langzaam plaats te maken voor ergernis en argwaan. ‘Je moet er ook rekening mee houden dat de situatie rond Omtzigt een onderhandelingstactiek is om punten in de formatie binnen te halen’, zegt een fractieleider.

Vermoedelijk zal SER-voorzitter Mariëtte Hamer woensdag door de Kamer gevraagd worden om de kabinetsformatie vanaf volgende week in goede banen te gaan leiden. Hoe dat proces eruitziet, is nog schimmig. Maar zeker is wel dat op het Binnenhof de seinen op groen staan voor de vorming van een volgend kabinet, waarschijnlijk gewoon met Rutte als premier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden