Op grote hoogte

Hij is een buitenbeentje in de wereld van de countertenoren: Phillippe Jaroussky zingt geregeld liederen die je niet bij zijn stemgeluid verwacht. Van Zuid-Amerikaanse volksmuziek tot Franse mélodies.

Countertenor Philippe Jaroussky (34) is een buitenbeentje in het vak. Terwijl de meeste van zijn collega's zich veilig houden bij het repertoire dat ooit is bedoeld voor castraatstemmen, gaat hij een flinke stap verder. In de deftige Parijse Salle Gaveau zingt hij met barokgroep L'Arpeggiata, aangevuld met volkszangers en een vurige danseres, een kruising tussen barok en Zuid-Amerikaanse volksmuziek. Het publiek stampt en jubelt. Zondagmiddag is hij in het Amsterdamse Concertgebouw weer terug bij het


barokrepertoire dat we van countertenors gewend zijn.


'Nooit gedacht dat ik nog eens Besame mucho zou zingen in de concertzaal', zegt Philippe Jaroussky de ochtend na zijn optreden. In de glazen kantoorruimte van platenmaatschappij Virgin Classics klinkt zijn spreekstem melodieus, maar van een countertenorhoogte is niets te bespeuren.


'Niet-klassieke luisteraars verleiden? Nee, daar gaat het me niet om. Zuid-Amerikaanse muziek voelt als frisse lucht. Ik vind het heerlijk om die nummers op mijn eigen manier te zingen, eenvoudig, dicht bij de tekst. In een opera of op een concert zing ik zonder microfoon. Hier kan ik me, dankzij de microfoon, concentreren op de smaak van ieder woord.'


Hij doet wel vaker dingen die je niet van een man met zijn stemtype verwacht. 19de-eeuwse Franse mélodies zingen bijvoorbeeld: liederen die zijn geschreven voor een mannenstem die ook klinkt als een mannenstem. Of nieuwe muziek van Marc-André Dalbavie. Of het Pie Jesu uit het Requiem van Fauré, dat meestal wordt gezongen door een vrouwenstem of een jongenssopraan.


Puristen vinden het maar niks, zo'n countertenor die de hele muziekgeschiedenis als zijn domein beschouwt, ongeacht of het historisch verantwoord is. Jaroussky haalt zijn schouders op over die kritiek. 'Ik vind dat ik af en toe ander repertoire mag uitproberen, gewoon omdat ik het fijn vind.'


Kritische geluiden of niet, de naam van Jaroussky staat garant voor volle zalen en uitverkochte schappen in de cd-winkels. Wie zijn naam op YouTube intypt kan zien dat hij met een aria van Vivaldi meer hits scoort dan Madonna met Material Girl. Ongetwijfeld werkt zijn uiterlijk - een combinatie van stoere mannelijkheid en een kwetsbare oogopslag - daaraan mee, en zeker de intrigerende tegenstelling van die verschijning met zijn onwerkelijk hoge stem.


Om die stem gezond te houden, consulteert hij nog wekelijks de zangdocente die hem voor het vak klaarstoomde. Zelfs als hij ver van huis is, zingt hij haar voor, desnoods via de telefoon. Als er een probleem is, hoort ze onmiddellijk waar de schoen wringt en zet ze hem met een paar adviezen weer op het goede spoor. Zijn geheim: 'Ik wil zingen zonder kracht op mijn stem te zetten. Fragiliteit, naaktheid laten zien. Als je iemand hoort zingen met een mooie stem, heel geacheveerd en zorgvuldig uitgewerkt, kan dat een geweldige esthetische ervaring opleveren. Maar als je dieper wilt gaan, wilt afdalen tot in de emotionele onderlagen, moet je als zanger ook je kwetsbaarheid laten horen. Dat is voor mij de echte kunst. Vooral in opera's vind ik dat een hele toer.


'Dirigenten en vooral regisseurs in de operawereld willen passie zien. Tijdens een concert waar het alleen om de muziek gaat, is dat geen probleem. In een opera komt daar het acteren bij. Het blijft voor mij moeilijk een scheiding te maken tussen wat ik met mijn stem en wat ik met mijn lichaam doe. Dat kunnen in een opera soms totaal verschillende dingen zijn. Als ik woedend mijn rivaal moet doodsteken, mag mijn stem die spanning niet overnemen.'


Ondanks die reserves staat Philippe Jaroussky binnenkort als Sesto in Giulio Cesare, de opera van Händel, met naast hem Cecilia Bartoli, Anne Sofie von Otter en Andreas Scholl. Bartoli heeft hem persoonlijk uitgenodigd voor haar eerste voorstelling als artistiek leider van de Osterfestspiele in Salzburg. 'Opera is een wereld op zich. Je moet de regisseur met wie je werkt volledig vertrouwen. Zelfs als hij je vraagt te simuleren dat je seks hebt of als je wordt geslagen, moet je daar niet te veel bij stilstaan maar heel fysiek doen wat hij van je wil. Voor mij is dat een langdurig proces. Het kost me weken voordat ik me op mijn gemak ga voelen in een rol, ook in die van Sesto. Hondsmoeilijk vind ik het. Maar opera wordt steeds belangrijker voor me, juist omdat het me een heel nieuw palet aan ervaringen geeft.'


Het was een opera-aria die Jaroussky op het spoor van het zingen zette. Thuis in Maisons-Laffitte, een plaatsje ten noordwesten van Parijs, hadden zijn ouders en zijn tien jaar oudere broer niet bijzonder veel belangstelling voor muziek, maar af en toe draaide zijn moeder een opname van Maria Callas. Casta diva, uit Bellini's opera Norma schalde dan door de kamers. De kleine Philippe galmde mee en haalde gemakkelijk de hoge sopraannoten. Later, toen hij op vioolles ging, ontdekte hij dat hij de vioolmelodieën moeiteloos kon nazingen. Hij nam zanglessen en twee jaar nadat hij zijn viooldiploma haalde, ging zijn zangcarrière van start. Op zijn 20ste had hij zijn eerste optreden in het buitenland. Sindsdien heeft hij de hele wereld gezien.


'Het mooie is dat je je op veel plaatsen thuis gaat voelen. Je krijgt vrienden in Amsterdam, Berlijn, Londen maar nu, na meer dan tien jaar reizen van hot naar her, gaat er iets wringen. Ik begin steeds meer moeite te krijgen met de keerzijde van deze manier van leven. Vooral tijdens een recitaltournee zit ik in een cocon, zonder contact met de echte wereld. Eigenlijk is het volkomen insane. Ik ben alleen bezig met mijn stem. Ik zit op mijn hotelkamer, krijg een maaltijd van de roomservice, ik slaap, sta laat op, ga naar de repetitie, geef een concert, stap de volgende dag weer in het vliegtuig en dan begint het opnieuw. Gekkenwerk.


Dat ligt deels aan het fenomeen recital: een moderne concertvorm waarin je wel twaalf of dertien hoogtepunten uit opera's zingt of evenzoveel liederen. In de barok bestond dat niet. De castraten van toen zongen vrijwel alleen in operaproducties, met maximaal vijf of zes aria's op een avond. 'Met het Freiburger Barockorchester deed ik laatst acht concerten in twee weken. Je bent dan alleen bezig met je stem: drinken, slapen, reizen, eten, oppassen dat je je stem niet vermoeit. Dat hou je niet langer dan twee weken achtereen vol. Eigenlijk zou ik niet meer dan vijf of zes concerten achter elkaar moeten doen, en dan minimaal een week pauze moeten houden. Dat fysieke, de uitputting die je soms voelt, hoort bij het vak. Daar moet je tegen kunnen. Mensen komen ook daarvoor naar de concertzaal - niet alleen voor de kunst of om ontroerd te worden. Ze willen een zanger zien met lef, die de grenzen opzoekt van wat hij kan. Die spannende kant van een optreden, daar hou ik wel van.'


En toch dwalen zijn gedachten steeds vaker af. Hoe zou een alledaagser leven eruitzien? Hoe voelt het om te reizen als anonieme toerist? Mensen te ontmoeten die niet weten dat je een beroemde zanger bent? Jaroussky heeft zijn besluit genomen. Volgend jaar gaat het roer rigoureus om. Hij wil afstand nemen van het podium en trekt daar acht maanden voor uit: nadenken, uitrusten, reizen en vooral mensen ontmoeten. 'Ik voel nu dat sommige mensen met me bevriend willen zijn om de verkeerde redenen. Daar heb ik moeite mee. In die acht maanden wil ik een normaal, basaal leven leiden. Ik ben niet mijn stem. Er zijn ook andere dingen om mee bezig te zijn. Het is verwarrend: als je hebt gezongen krijg je veel positieve energie van het publiek. Op dat moment denk je dat dát genoeg is om je te voeden, maar je hebt meer nodig, ook om verderop in je carrière iets aan het publiek terug te kunnen geven. Misschien, hopelijk, ontdek ik nieuwe dingen die er echt toe doen.'


Philippe Jaroussky en het Freiburger Barockorchester. Aria's van Händel. Zondag 19 februari in het Concertgebouw, Amsterdam. Aanvang: 14.15 uur.


KADER: Niet langer surrogaatcastraat

De vrouw had vroeger in de kerk te zwijgen, dus waren het jongens die het zingen in een kerkkoor voor hun rekening moesten nemen. Om hoge tonen te halen, werd castratie toegestaan. De countertenor is nog steeds veelgevraagd, maar gecastreerd worden ze niet meer.


'Niets in de muziek is zo mooi als een frisse, jonge castraat', vond de schrijver en kunstcriticus Wilhelm Heinse (1749-1803). Een castraat was in zijn tijd meer dan een hoge, goed geschoolde mannenstem, hij was de personificatie van het hogere, bovennatuurlijke. Met de opkomst van de historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk laaide vanaf de tweede helft van de 20ste eeuw de belangstelling voor de hoog zingende man opnieuw op. Tegenwoordig komt er geen scalpel meer aan te pas en heet hij countertenor. Deze mannelijk alt, mezzo-sopraan of sopraan komt met zijn strakke toon waarschijnlijk het dichtst bij de klank van een castraatstem, al zul je vergeefs zoeken naar een zanger als Baldassare Ferri (1610-1680), die op één adem de 24 tonen van twee chromatische toonladders kon zingen en bovendien nog op elk van die tonen een lange triller maakte. De enige opname die van een castraatstem is bewaard laat een kwelende Alessandro Moreschi horen, dankzij YouTube voor iedereen toegankelijk.


De castratencultus was begonnen met een kerkelijke wet 'Mulier taceat in ecclesia' - de vrouw heeft in de kerk te zwijgen. Maar juist in de kerkelijke gezangen wilde men de Allerhoogste eren in de allerhoogste tonen. Paus Clemens VIII (1592-1605) had de oplossing: het castreren van jongens. Een kleine ingreep bij de zangertjes maakte het onmogelijke mogelijk. Op volwassen leeftijd combineerden castraten de kracht van een man met de hoogte van een vrouw. Hun intensieve en langdurige training bestond uit zanglessen maar ook uit oefeningen in uithoudingsvermogen. Ze leerden langdurig, tot minuten lang, hun adem in te houden en trainden de kracht van hun stem op lawaaiige marktpleinen. De beste castraten waren supersterren die zich riant lieten betalen door hun rijke broodheren en componisten zo lieten schrijven dat hun stem het beste uitkwam. Bij de vrouwen waren ze om een andere reden in trek. Zij lieten zich graag verwennen door een man bij wie het risico op een zwangerschap nihil was.


Ook nu zijn countertenoren veelgevraagd. Zelfs moderne componisten hebben de countertenor ontdekt. Een pionier als Philippe Jaroussky is er blij mee. Marc-André Dalbavie schreef voor hem een liederencyclus en ook Suzanne Giraud dacht aan hem toen ze haar opera over het leven van Caravaggio componeerde. De countertenor heeft zich eindelijk losgezongen van het imago van surrogaatcastraat.


Balkon: 'Geen wonder dat barokmuziek juist nu zo populair is. Er zijn veel overeenkomsten met de muziek van nu. De stukken werden snel geschreven en snel geconsumeerd. Als componist had je geen idee dat je opera's eeuwen mee zouden gaan. Vivaldi en Händel wilden hun publiek pleasen. Iedere noot van hen bewijst dat.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden