Op Griekse eilanden schieten bewoners migranten te hulp

Het Griekse toeristeneiland Kos ziet elke dag tientallen migranten aanmeren. De overheid doet weinig voor ze, dus willen de bewoners ze zelf gaan helpen. Een eiland verderop gebeurt dat al.

Een Syrische vluchteling op Kos. Beeld Nicola Zolin
Een Syrische vluchteling op Kos.Beeld Nicola Zolin

Een toeriste op het Griekse eiland Kos remt abrupt op haar gehuurde fiets. Voor haar rent een Syrische kleuter de weg over. In de tuin van het failliete hotel dat op de fietsroute ligt, staan tenten tussen de palmbomen. De ramen van het gebouw zijn kapot, vrouwen met peuters liggen binnen op vuile fleecedekens in de gang. Over de grond kruipen insecten. Op het dak kookt een Afghaanse man water voor thee op een geïmproviseerd vuur. Hij laat de polsen van zijn verlegen lachende dochtertje zien. 'Als we geld hadden voor eten, was zij niet zo mager geweest', zegt hij. 'Vanavond eten we niet.'

Iedere dag meren tientallen nieuwe migranten aan op het toeristeneiland Kos (33 duizend inwoners) en de Griekse politie kan het tempo niet meer bijbenen. Syriërs, Afghanen en Pakistanen liggen op kartonnen dozen voor het politiebureau en sjokken langs de terrassen. Niemand is van plan in dit zonnige oord te blijven, maar sommigen wachten al bijna een maand op de tijdelijke verblijfsvergunning die ze nodig hebben om de boot te nemen. Een opvangcentrum is er niet. Wie geen geld heeft voor een hotel slaapt in de smerige gangen van het voormalige hotel Captain Elias.

'De autoriteiten doen niets'

'Als er niet snel iets gebeurt, wordt het een gezondheidsbom', zegt eilandbewoner Yanis Zervos (33), in een vergaderzaal boven een bar op Kos. 'Maar de autoriteiten doen niets. De gemeenteraad zet de migrantenproblematiek niet eens op de agenda. Ze zeggen dat het een Europees probleem is. En het racisme neemt toe.'

In de eerste vier maanden van 2015 was het aantal - vooral Syrische - migranten dat via de Griekse eilanden Europa binnenkwam al groter dan in heel 2014. Het recordaantal van 40 duizend is bijna bereikt en op Kos heerst chaos en vreest de toeristenindustrie voor dalende inkomsten. Een groep eilandbewoners heeft daarom besloten het heft in eigen hand te nemen. Ze willen de migranten zelf gaan helpen.

Een eindje verderop gebeurt dat al. Migranten die vanaf de Turkse kust naar het mini-eiland Farmakonisi varen, worden naar het grotere eiland Leros gebracht. Een van de eersten die ze bij de havenpolitie komt begroeten, is eilandbewoonster Matina Katsiveli (50). 'Jullie hebben zeker sigaretten nodig?', vraagt ze met een doorrookte stem als ze met een ijskoffie in haar hand op de migranten afstapt. Achter haar komen de vrijwilligers het hek door met dozen en tassen vol kleren, eten en hulppakketten. De Irakees Mohammed (24) rukt lachend een croissant uit de plastic wikkel. 'Ik heb al dagen niet gegeten', zegt hij.

Een toeristenstel (rechts) schuilt samen met een groep migranten voor de regen bij een politiebureau op Kos. De vluchtelingen die aankomen op het Griekse eiland willen snel door­reizen, maar moeten soms een maand wachten op hun tijdelijke verblijfsvergunning. Behrakis/Reuters Beeld reuters
Een toeristenstel (rechts) schuilt samen met een groep migranten voor de regen bij een politiebureau op Kos. De vluchtelingen die aankomen op het Griekse eiland willen snel door­reizen, maar moeten soms een maand wachten op hun tijdelijke verblijfsvergunning. Behrakis/ReutersBeeld reuters

Broodjes

De overtocht duurde maar 50 minuten, maar de reizigers waren bang. Ze botsten tegen de rotsen, vertellen ze. Sommigen vielen in het water. Er lopen twee kinderen en een vrouw over het binnenplaatsje, de rest van het veertigtal migranten bestaat grotendeels uit jonge Syrische mannen. Terwijl de natte kleren opdrogen en broodjes worden uitgedeeld, beginnen ze vragen aan de vrijwilligers te stellen. Hoe heet deze plaats? Waar kan ik dollars wisselen? Mag ik alsjeblieft met jouw telefoon mijn familie bellen? De havenpolitie grijpt in. 'Ze mogen niemand bellen', zegt een van de agenten. 'Ze staan op dit moment nog onder arrest.'

'Ze behandelen ze als criminelen en ze krijgen nauwelijks te eten', zegt vrijwilligster Anne Tsakiriou als ze medicijnen, schoenen en sigaretten gaat halen. In hun opslagruimte hebben de vrijwilligers van het solidariteitsnetwerk een fikse voorraad eten en kleren verzameld. 'Met baby's is de hulp ingewikkelder', zegt Tsakiriou, terwijl ze wat schoenen in een zak stopt.

Bij gebrek aan een opvangcentrum verblijven honderden vluchtelingen in erbarmelijke omstandigheden in het voormalige hotel Captain Elias. Beeld Nicola Zolin
Bij gebrek aan een opvangcentrum verblijven honderden vluchtelingen in erbarmelijke omstandigheden in het voormalige hotel Captain Elias.Beeld Nicola Zolin

Ingewikkelde strijd

Het solidariteitsnetwerk is opgericht door de gepensioneerde rechter Matina Katsiveli. Zij begon de migranten die op het minder bekende eilandje (met achtduizend inwoners) aanmeerden te helpen omdat ze zag dat de overheid het niet deed. Eerder werkte ze als vrijwilliger in Joegoslavië en Irak. Ze overwoog naar de Syrische stad Kobani af te reizen om te helpen, maar toen de migranten naar haar eiland bleven komen, was haar hulp thuis eigenlijk net zo hard nodig.

Het is een ingewikkelde strijd. Katsiveli heeft een actief netwerk gecreëerd en geld weten los te peuteren voor een pand waarin de migranten kunnen slapen. Maar de politie laat de migranten niet uit het politiebureau totdat ze geregistreerd zijn. Dat kan soms wel een dag of twee duren.

Voormalig hotel Captain Elias. Beeld Nicola Zolin
Voormalig hotel Captain Elias.Beeld Nicola Zolin

Geld van de regering

'Het is belangrijk om te controleren wie het eiland op komt', zegt burgemeester Michalis Kolias, die tegen het gebruik van het pand is. Hij kan geen politieman missen om het pand te bewaken en zolang de migranten niet geregistreerd zijn, staan ze onder arrest. 'Je weet nooit wie er tussen zit', zegt hij. 'Het gebouw ligt bovendien te dicht bij een kleuterschool en medische controle is er niet. We hebben niet eens genoeg dokters voor onszelf', zegt Kolias. 'Als we geld krijgen van de regering kunnen we een opvangcentrum oprichten met dokters en politie. Tot nu toe zijn we alleen gelaten, maar wie weet krijgen we geld van de nieuwe regering.'

De Griekse regering is blut. Toch hopen de eilandbewoners dat de linkse Syriza-partij het migratiebeleid verandert. Griekenland is veelvuldig op zijn vingers getikt vanwege de omgang met migranten. Volgens mensenrechtenorganisaties stuurden de Grieken migranten zonder hun asielaanvraag te beoordelen terug naar Turkije, werden ze veel te lang vastgehouden in overvolle detentiecentra en is hulp voor vluchtelingen zo goed als afwezig. Het hof van Straatsburg oordeelde zelfs dat andere Europese landen migranten die in Griekenland asiel horen aan te vragen, niet terug moeten sturen naar Griekenland. Hun mensenrechten zouden niet worden gerespecteerd.

Voormalig hotel Captain Elias. Beeld Nicola Zolin
Voormalig hotel Captain Elias.Beeld Nicola Zolin

'Dat gebeurt nog steeds niet', zegt Matina Katsiveli, zelf lid van Syriza. 'Zelfs vrouwen met baby's brengen hele nachten door op de trappen van het politiebureau. De politie werkt niet mee.'

In maart vertelden vluchtelingen aan de vrijwilligers dat ze op zee een pistool op hun hoofd gedrukt kregen en door de autoriteiten werden beroofd. 'Het is militair gebied dus wij hebben totaal geen controle', klaagt vrijwilliger Panos Rozakis. 'Maar we hopen dat er iets gaat veranderen.'

Ook nu klagen de migranten over de behandeling van de militairen op Farmakonisi. Tien telefoons zijn verdwenen voordat ze naar Leros werden gebracht. 'Het waren de mooiste', zegt Syriër Ayman (27), van achter het hek van het politiebureau waar de vingerafdrukken van de migranten worden geregistreerd. 'Onder andere een iPhone 6 en een iPhone 5. En mijn parfum en mijn zonnebril heb ik ook niet teruggekregen.'

De Syriër verkocht sieraden van zijn moeder en de auto van zijn overleden vader om uit Syrië te vluchten. Hij is meerdere keren gearresteerd door de Syrische overheid en werd zo ziek in de gevangenis dat hij bijna stierf, zegt hij. Hij heeft ingevallen wangen. 'Toen ik hoorde dat ze me weer zochten, kocht ik een pistool zodat ik mezelf kon doden als ze me vonden', zegt de bouwkundestudent uit Daraa. 'Als je niet vecht, ben je in Syrië sowieso niet veilig.' Hij vroeg een studiebeurs aan in Duitsland en ontving hem, maar heeft sinds zijn arrestaties geen paspoort meer. Na de gevaarlijke overtocht van Turkije naar Griekenland probeert hij daarom straks te voet vanuit Griekenland door Macedonië en Servië naar Hongarije te reizen om zo in Duitsland te komen. Zijn broer woont daar ook. 'Alleen ze laten ons veel te lang wachten', zegt hij. 'Ik wil weg.'

Tientallen vakanties omgeboekt wegens bootvluchtelingen

Nederlandse reisorganisaties hebben afgelopen weekeinde op verzoek van bezorgde klanten enkele tientallen omboekingen gedaan van Kos en Lesbos naar Corfu en andere zonnige Zuid-Europese bestemmingen. Daarnaast krijgen ze veel ongeruste telefoontjes over de aangespoelde bootvluchtelingen op de Griekse eilanden.

Tablet

De vrijwilligers raden de gevaarlijke reis af. Veel mensen proberen van de migranten te profiteren, vertellen ze. Dat begint al als het politiehek opengaat. Taxi's stellen zich op voor het ticketbureau van de ferry's, dat tegenwoordig ook simkaarten verkoopt. Over een paar minuten vertrekt de boot naar buureiland Kalymnos, van waaruit de migranten vannacht nog naar Athene kunnen. Terwijl Katsiveli bellend probeert te regelen dat de boot blijft wachten, verkoopt de kaartjesverkoper alvast de hele reis. Een Syriër wil een biljet van 500 euro wisselen. Een Palestijn probeert uit te vogelen hoe hij met een Griekse simkaart zijn vrouw kan bellen. 'Ga de taxi in', schreeuwt Katsiveli. 'De boot wacht niet.' De laatst achtergeblevene zwaait voor het loket met zijn tablet. Hij heeft geen contant geld. Een taxichauffeur overweegt het apparaat te kopen. Katsiveli houdt hem tegen. 'Hou je tablet, ik betaal', zegt de vrijwilligster. 'Nu naar de haven.'

De boot wacht inderdaad niet. Op de kade staat een teleurgestelde groep migranten. 'Diefstal', klaagt een 50-jarige Syriër in het Frans. Een Irakees gaat theatraal op de grond liggen. 'Ik slaap hier wel', zegt hij. Een taxichauffeur barst in lachen uit, maar Katsiveli is woest. 'Jij gaat ze hun ticket terugbetalen', beveelt ze aan de kaartverkoper uit het dorp. Ze belt een vissersboot die de migranten naar Kalymnos kan brengen, zodat ze hun aansluiting halen.

Katsiveli heeft wallen onder haar ogen, maar lacht toch haar grootste lach als de Syriërs haar om een selfie voor vertrek vragen. 'Ze zijn nu in de fase van hoop', zegt ze. 'Die wil ik niet vernietigen.'

Zelf heeft de activiste ook hoop als ze de volgende dag naar Kos reist, waar de inwoners hun allereerste bijeenkomst voor een vrijwilligersnetwerk hebben. Er zitten meer dan twintig jonge mensen in een zaaltje en dat is veelbelovend. 'Ze kunnen in ieder geval voor de basisbehoeften zorgen', zegt Katsiveli. 'Als de baby's straks voeding krijgen, dan maakt dat een groot verschil.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden