Op en top Belg

De komende maanden zal blijken hoezeer Jacques Brel zich heeft genesteld in de genen van de Belgen. De dood van de chansonnier, in oktober 25 jaar geleden, wordt in dit Brel-jaar herdacht met een expositie in Brussel, een cd, en een volksbal....

Ver weg is Jacques Brel, hoewel bijna 25 jaar dood, nooit in België, ook niet voor generaties artiesten van uiteenlopende signatuur na hem. Zo getuigt Arno (ex TC Matic) geregeld van zijn bewondering voor de icoon van het chanson. Stef Kamil Carlens van Zita Swoon en Joost Zweegers van Novastar maken er evenmin een geheim van. Johan Verminnen en Stef Bos waagden zich aan zijn repertoire.

Maar dat rappers inspiratie putten uit de nalatenschap vonden ook de Belgen opmerkelijk. De Luikse hiphopformatie Starflam kwam met de single Ce plat pays; de verwijzing naar Het vlakke land lag er duimendik op. Een aanhankelijkheidsbetuiging aan het koninkrijk was het overigens niet. 'Ce plat pays qui est le mien, qui lentement agonise/ D'un trop plein de haine et de convoitise.'

Nee, een land dat langzaam wegkwijnt aan een overmaat haat en hebzucht had Brel niet voor ogen, maar de manager van Starflam zei in De Morgen dat de rap-versie een 'zo integer mogelijke poging was zijn muzikale en emotionele erfenis te doorgronden'. Want ze voelen verwantschap. Taal als wapen. 'Brel was een pionier, een boegbeeld en een durver. Zijn taalvaardigheid bleek sterker dan de hardste politieke retoriek.'

Hoezeer Brel zich heeft genesteld in de genen van de Belgen, zal zeker de komende maanden blijken. In oktober is zijn sterfdag een kwart eeuw geleden. Het Brel-jaar komt vanaf nu goed op gang. Wandelroutes, fietstochten, exposities ('Het recht om te dromen' heeft afgelopen weekeinde de deuren geopend), een cd met niet eerder uitgebrachte chansons, een huldeconcert, een heus volksbal; het is maar een greep uit het aanbod.

Soms gaat het verder dan de verwantschap die Starflam voelt. Filip Jordens was nog maar twee jaar toen Brel overleed. Hij kruipt geregeld met overgave in de huid van de chansonnier. In 2001 toerde de in kleinkunst geschoolde entertainer, bijgestaan door drie instrumentalisten, door Vlaanderen met zijn Hommage à Brel. In timbre en hartstocht kopieert hij zijn held, met wie hij ook al enige uiterlijke gelijkenis vertoont. Ook de motoriek is overgenomen. Veel moeite hoeft hij er niet voor te doen. 'Het is bijna onvermijdelijk. Je begint vanzelf zo te bewegen als je op die manier zingt'.

Hij trok goed gevulde culturele centra, met overwegend publiek van middelbare leeftijd en ouder, maar ook geïnteresseerde jongeren. 'Of Brel daarmee al tijdloos is? Ik weet het niet. Zelf vond hij dat hij meer muziek speelde uit de periode voor de Tweede Wereldoorlog. De polka, de charleston. Maar ik denk dat de Belgen vooral de gespletenheid in hem zien. Vlaming, Franstalig, Brusselaar. Dat hij de moeite om een eerlijk mens te zijn zo etaleerde, moet voor iedereen herkenbaar zijn.' Vanaf september gaat Jordens opnieuw op toernee, en hij zal daarbij ook Nederland en Wallonië aandoen.

De platenverkoop van Brel in België is al jaren stabiel, laat Universal weten. Marketing manager Dirk Van der Auwera: 'Hij is van bestseller een steady seller geworden.' 'Enkele duizenden' per jaar, met onder meer Quand on n'a que l'amour en de registratie van concerten in het Olympia in Parijs als fundamenten en natuurlijk Intégrale, een box met tien cd's als geheid cadeau voor liefhebbers tijdens verjaar- of feestdagen.

Veel moeite hoeft Universal er niet eens voor te doen. Van der Auwera: 'Je hoeft Ne me quitte pas maar één keer te horen, en de interesse is geprikkeld. Zo bereikt hij voortdurend nieuw publiek. Tijdloos, wat mij betreft.' Hij merkt het ook als hij in het buitenland verblijft en wordt aangesproken op het thema Bekende Belgen. 'Er zijn er drie. Twee zijn fictie: Hercule Poirot en Kuifje, en de derde is toch echt Jacques Brel.'

Voor een zilveren jubileum gaat de platenmaatschappij natuurlijk wel wat dieper in de beugels. Een nieuwe versie van Intégrale is voorzien, dit keer met vijftien cd's met originele hoezen, en, niet minder belangrijk, vijf niet eerder uitgebrachte nummers: La Cathédrale, Avec élégance, Mai 40, Sans exigences en L'amour est mort. Of ze ook op een wat minder prijzige Best Of-uitgave zullen belanden, staat nog niet vast.

Volgens Van der Auwera gaat het om volledig voltooide opnames, die waren bedoeld voor Brels laatste elpee maar om verschillende redenen buiten de selectie vielen. De erven-Brel en de maatschappij kwamen na enig gebakkelei over de ethiek van het oeuvre van een overleden artiest tot een akkoord. Van der Auwera: 'Het is typisch Brel: verstilde en uitgepuurde nummers. Het echte leven.'

Ook op de radio in België is Brel nog altijd een vaste waarde. De frequentie is niet indrukwekkend, maar stabiel. Twee tot drie keer per week passeert hij, zo'n 25 liedjes staan geprogrammeerd, rekent Radio 1-muziekcoördinator Dirk Blancke van de Vlaamse publieke omroep VRT snel uit. Zijn collega Alain Neefs van de Franstalige RTBF komt op een zelfde gemiddelde. Er staan speciale uitzendingen op stapel, de RTBF is cosponsor van activiteiten in het Brel-jaar.

Blancke: 'Brel, dat is cultureel erfgoed. Zijn werk staat in het geheugen gegrift. Dat kun je niet negeren.' Al joeg hij op het einde van zijn carrière Vlaanderen nog maar weer eens tegen zich in het harnas met het bijtende Les F. . ., enig Vlaams chauvinisme speelt volgens Blancke nog altijd een rol. 'Maar Brel is vooral op en top Belg. Een verfranste Vlaming, en ook nog eens lak aan de gevestigde orde. Een bohémien die getuigt van zijn liefde voor mosselen met friet. Dat zien ze graag hier.'

Neefs van de RTBF gelooft wel dat Franstaligen het iets gemakkelijker hebben met het doorgronden van Brel. 'Hij speelde met woorden. Die gave is beter te begrijpen als je zelf de taal spreekt.'

Voor het Brel-jaar wordt in elk geval niet alleen gerekend op de opkomst van alleen de Belgen. De toeristische dienst van Brussel laat weten dat vooral wordt gerekend op belangstelling uit Frankrijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden