Op Eigenwijs maakt de leerling de dienst uit

Lang stonde de school bekend als krakersschool. De leerlingen hielden bovendien meer van demonstreren dan van leren. De politieke discussie stond hoog op de agenda....

De geschiedenisklas is uitgeweken naar de achtertuin. Zittend in het gras probeert Marc Pronk, een twintiger met kortgeschoren haar en een gerafelde korte broek, een stuk of zes jongens en meisjes wat bij te brengen over nazisme. Maar de jongenren om hem heen hebben nauwelijks aandacht voor hem. Ze zijn met hun eigen zaken bezig.

'Ik heb vanmorgen een hele grote vlieg opgegeten', verkondigt een meisje als Marc even stilvalt. Een donkere jongen met een imposante hanekam zit met zijn gedachten weer heel ergens anders. 'Wie moet er eigenlijk koken vandaag?', vraagt hij zich hardop af. 'Ik vrees dat ik beloofd heb dat ik het zou doen.'

Een meisje staat op om koffie te gaan zetten. Over het gras komt een jongen aangeslenterd, kauwend op een boterham. Hij wil gaan zitten, maar bedenkt zich op het laatste moment. 'Hebben jullie les of zo?' 'Daar lijkt het wel op', antwoordt Marc droogjes.

Een school waar je zelf mag bepalen welke lessen je wilt volgen en hoeveel, of je huiswerk wilt maken en of je vandaag naar school gaat of toch liever afbelt om te gaan zwemmen met dat mooie weer. Welkom in de scholierenhemel.

Dat is het ook, zegt Joris, een 19-jarige slungel met paardestaart. Hij is het afgelopen jaar nauwelijks op school geweest. 'Een keer per week of zo, schat ik. De rest van de tijd was ik op stap. Dit jaar was wel heel extreem, omdat ik een OV-kaart heb gekregen.' Op een gewone school zou hij al lang bij zijn lurven zijn gepakt, maar hier niet.

Joris heeft ze wel geprobeerd, gewone scholen, maar die waren niks voor hem. Naar de eerste moest hij te ver reizen. Op de tweede stond de verhouding tussen leraar en leerling hem niet aan. 'Op het schoolplein stond een streep getrokken waar wij niet overheen mochten. Extreem, man.'

In de jaren tachtig was er een korte hausse in alternatieve scholen. In Alkmaar, Amsterdam en Nijmegen werden 'leefwerkscholen' opgericht, waar niet de les, maar de leerling in het middelpunt stond. Tien jaar later is er maar één over: Eigenwijs in Nijmegen voor leerlingen van 14 tot 19 jaar.

De uitgangspunten zijn nog steeds hetzelfde als dertien jaar geleden, legt coördinatrice Bernie Jane Drop (35) uit. Eigenwijs heeft geen leraren en geen leerlingen, maar medewerkers en jongeren, en iedereen is gelijk. Vrijheid, gelijkheid en zelfstandigheid zijn de principes waarop Eigenwijs is gevestigd. Het zijn idealen uit de jaren tachtig die een beloning hebben gekregen in de jaren negentig. Want Eigenwijs wordt dit jaar voor het eerst gefinancierd door het ministerie van Onderwijs.

Dat wil niet zeggen dat er niets is veranderd. Integendeel. Net als de andere alternatieve scholen begon Eigenwijs uit onvrede met het bestaande schoolsysteem. Aanvankelijk werd de school vooral bezocht door kinderen van ouders uit de wat betere milieus, die hun kinderen niet naar een 'leerfabriek' wilden sturen.

Maar allengs verschoof het accent naar jongeren die om wat voor reden dan ook niet pasten binnen het normale schoolsysteem. Jongeren uit moeilijke gezinnen, jongeren die aan de zwerf zijn gegaan, of gewoon volstrekt onhandelbare types. In elke klas zit er wel één waar elke leraar dol van wordt. Op Eigenwijs zitten ze allemaal bij elkaar. Uit vrije verkiezing. Jongeren worden niet naar Eigenwijs gestuurd, de meesten kiezen er zelf voor.

Ward van 16 is een van de jongsten. Hij is van de Mavo afgetrapt. 'Ik liep altijd te puberen in de klas, spijbelen, altijd tegen de leraar ingaan.' Een raadsman adviseerde hem naar Eigenwijs te sturen. Daar bevalt het Ward beter. Geen wonder, want hij geniet een zee van vrijheid.

Eigenwijsjongeren doen minimaal drie vakken. Dat kan wiskunde of Engels zijn, maar ook yoga of filosofie. Twee ochtenden per week is er - verplicht - projectonderwijs. Ward heeft op maandag anderhalf uur wiskunde, Nederlands en Engels, samen met een stuk of vier anderen. Dinsdag werkt hij bij zijn oom. Woensdag is bestemd voor projectonderwijs.

De afgelopen weken bestond dat uit het omspitten van de moestuin. 'Maar we hebben bijvoorbeeld ook een keer een drugsproject gedaan.' Donderdag is voor wiskunde en Nederlands. Vrijdag wordt de week afgesloten met projectonderwijs en de verplichte jongerenvergadering.

Dit jaar wil Ward examen doen in wiskunde, Engels en Nederlands, volgend jaar komt dan de rest. Samen telt dat op tot een Mavo-diploma. Zo'n examen in twee etappes is gangbaar op Eigenwijs. Wat hij wil worden? 'Pfff, dat weet ik niet, daar probeer ik juist achter te komen.'

Het is Eigenwijs niet slecht gegaan door de jaren heen. De oprichters begonnen in een kraakpand op het industrieterrein. Nu zit de school in een laag gebouw aan de Bongerdstraat. Aanvankelijk was Eigenwijs opgezet door vrijwilligers, nu draait de school op twee halve betaalde krachten, zes banenpoolers en twintig vrijwilligers voor een paar uur in de week.

De school ademt chaos. Het interieur heeft nog het meeste weg van een ouderwets kraakpand. Alle deuren staan open. In de klaslokalen staan aftandse schoolbanken en stoelen schots en scheef, de pennebakjes worden als asbak gebruikt. In de gangen ligt rotzooi, de computers in het computerlokaal zitten nog in dozen.

In de ruimte die dienst doet als aula, staat een zootje afgeleefde bankstellen, geflankeerd door noodlijdende yucca's. De muren zijn wild beschilderd, uit boxen klinkt keiharde muziek boven het geluid van een pingpongbal uit. Op het grasveld achter de school wordt een jongen kaalgeschoren door een vriend.

De persoonlijke benadering is de kracht van Eigenwijs, aldus Bernie, die elf jaar geleden van de kunstacademie naar Eigenwijs kwam en is gebleven. 'Wij geloven dat jongeren pas ergens mee aan de slag gaan als ze er klaar voor zijn. Als de rest van je leven in puin ligt, kom je niet aan leren toe. Dan moet je dat eerst oplossen. Wij helpen ze daarbij.'

Eigenwijs dreef jarenlang op subsidie van Nijmegen, maar de gemeente wilde van die last af. Na lang zeuren is het ministerie bereid de financiering over te nemen. Net als andere scholen krijgt Eigenwijs voortaan betaald naar rato van het aantal leerlingen. Voor een alternatieve school is dat veel te weinig, zegt Bernie.

'We zijn zo arm als luizen. We vragen presentie-exemplaren aan, krijgen afdankertjes van andere scholen, daarmee redden we het net.' Dit jaar zwaaien er nogal wat leerlingen af. Eigenwijs, dat jarenlang een wachtlijst had, kan dringend nieuwe leerlingen gebruiken.

In de beginjaren stond alles in het teken van ontplooiing, examens waren voor de armen van geest. Maar tegenwoordig willen ook Eigenwijzers een diploma. Rogier (17), die de Vrije School walgend achter zich heeft gelaten - 'zo autoritair' - zegt het misprijzend. 'Vroeger was het echt tegen het systeem in. Nu wil iedereen z'n papiertje halen.' Hij ook. 'Voor de zekerheid.' Veertig leerlingen doen dit jaar staatsexamen mavo of havo in een of meer vakken.

In de jaren tachtig was Eigenwijs ook veel meer een actieschool, aldus 'oudjongere' Tinus (22). De leerlingen staken meer energie in demonstreren dan in leren. Alles was politiek. 'Er werd veel gediscussieerd over wat Eigenwijs kon betekenen voor de beweging.' Coca-cola drinken stond gelijk met een lippendienst aan het imperialisme. Kijken naar meisjes in korte rokken seksisme. 'Ik durfde nog geen sinaasappel te eten, uit angst dat ik iets verkeerd deed.'

Na twee mislukte pogingen op Eigenwijs haalde Tinus vorig jaar haar Havo-diploma. Nu zit ze op een HBO-opleiding in Amsterdam. Ze is anders dan de andere studenten. 'Als we een werkstuk moeten maken, zijn de meesten alleen geïnteresseerd in studiepunten. Ik wil er ook nog wat van leren.'

Het politieke is goeddeels verdwenen. De jongeren van nu zijn vooral met zichzelf bezig en genieten van de vrijheid die hen geboden wordt. Die heeft ook een schaduwkant, zegt Marc Pronk, die geschiedenis en maatschappijleer geeft.

Marc is twee jaar terug vol idealen bij Eigenwijs begonnen, maar twijfelt hevig of hij doorgaat. 'De uitgangspunten spreken me erg aan, maar ik heb moeite met de enorme vrijblijvendheid.' Veel jongeren nemen het ervan, zonder zich erom te bekommeren of ze wat leren. 'De meesten hebben niet het gevoel dat ze voor zichzelf bezig zijn.'

Het is een discussie die op de hele school woedt, zegt de 47-jarige aardrijkskundemedewerker Frits. Het is de spanning tussen onderwijsvernieuwende idealen aan de ene kant en aan de andere kant de erkenning dat Eigenwijs een school is geworden voor probleemjongeren. Frits heeft daar geen moeite mee. 'Wij zijn een school voor dropouts geworden, de onderwijsvernieuwing is naar de achtergrond gedrongen.'

Eigenwijs is er voor jongeren om zichzelf terug te vinden, zegt Frits die zelf is afgeknapt in het reguliere onderwijs. 'Vroeg of laat komen ze zichzelf allemaal tegen. Ze moeten eerst zichzelf ontdekken, dan kunnen ze verder. Hier heb je daar de ruimte voor, op een andere school niet. Wij zijn een doorgangshuis.'

In gevestigde onderwijskringen, die het nooit zo hebben begrepen op de 'krakersschool' groeit langzaam erkenning. Eigenwijs wordt nu zelfs gebruikt als een experiment in het kader van een nieuwe tweede fase, waarbij de hogere klassen meer zelfstandigheid krijgen.

Om de financiering via het Rijk geregeld te krijgen moest Eigenwijs een administratieve band aangaan met een 'gewone' school. Dat werd het Lindenholtcollege. De gemeente wilde dat zo. Rector Ed Peters zat niet te springen. 'Je hebt gauw mensen die zeggen: hoort dat zootje bij jouw school?' Toch is het hem meegevallen, geeft Peters toe.

'De jongeren zijn van de straat en ze zijn zinvol bezig. Bovendien boeken ze resultaten, wel wat langzamer dan elders, maar toch.' Eigenwijs voorziet in een behoefte, meent Peters. Elke school zit met leerlingen waar ze niks mee kan. Hij heeft zelf al twee leerlingen doorverwezen naar Eigenwijs. 'Scholen doen wel min over Eigenwijs, maar ze hebben er allemaal leerlingen zitten.'

Wie van Eigenwijs komt heeft altijd een streepje voor, verzekert ex-Eigenwijzer Tinus: 'Mensen die hier vandaan komen hebben meer pit, dat durf ik rustig te stellen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.