Op eigen risico de hel in

Hoofdpersoon in de misdaadserie van Jo Nesbø is Harry Hole, een politiecommissaris die steeds meer is gaan lijken op de mensen die hij bestrijdt. Nu het tiende deel in hoge stapels bij de boekhandels ligt, is de thrillerauteur even in Amsterdam.

De eerste druk van Politi (Politie) - 270 duizend exemplaren - was in Noorwegen in twee dagen uitverkocht. Jo Nesbø is in 43 talen en 140 landen uitgegeven. Volgens de Amerikaanse uitgever zijn er wereldwijd zo'n 18 miljoen boeken van hem verkocht. Hij wordt luid geprezen door collega's als James Ellroy, die zichzelf de grootste nog levende thrillerauteur noemt, 'maar Jo Nesbø hapt naar mijn hielen als een dolle pitbull', en Michael Connelly, voor wie Nesbø's protagonist, Harry Hole, zijn favoriete nieuwe held is.


Harry Hole, (nu ex-)politieman, alcoholist, verrader, wreker, beschermer, bijna dood door drie kogels, groot litteken van oor naar mondhoek, geeft in het tiende boek van de serie les aan de politieacademie. Hij mijdt alcohol waardoor hij niet meer, na nachtmerries over gillende vrouwen met lege ogen, op de grond wakker wordt met een hart dat als een pingpongbal op een cementen vloer tekeergaat.


Jo Nesbø (1960), niet zelden meer geconcentreerd op de mens als bron van ellende dan op maatschappelijke wantoestanden, heeft zijn protagonist nooit gespaard, en ook deze keer laat hij hem een hel op eigen risico betreden. Maar de auteur, even in Amsterdam, geeft hem daarbij altijd wel de muzikale begeleiding die hij zelf ook nodig heeft. Muziek om bij te schrijven en mee te leven. Hij zag dat Bruce Springsteen hier kwam optreden. No retreat, baby, no surrender, neuriet hij. Niet slecht, naast schrijver is hij ook al jaren popmuzikant, zanger, gitarist. Een favoriete song van Nesbø en Hole.


Nesbø: 'Je moet muzikale referenties wel goed inzetten, zodat ze iets toevoegen aan het verhaal, aan een personage of een sfeer. No surrender klinkt in dit boek, maar ik heb er in een eerder boek ook al eens naar verwezen. Harry als jongen. Na het laatste middelbare schooljaar is er altijd een groot feest. Harry had dat ook, maar omdat hij toen al een outsider was, deed hij daar niet aan mee. Hij reed met een vriend naar een plek waar oude bunkers stonden. Ze draaien een cassette, de deur van de auto open, en daar zitten ze samen, met een soort hymne op hoe hun levens zouden worden. De song gaat over een psychische houding, een instelling.


'We swore blood brothers against the wind. With a vow to defend. No retreat, baby, no surrender. Dat zijn sterke regels. Het gaat over de band die de jongens hebben, ze zijn vechtlustig, en ofschoon ze outsiders zijn, is er optimisme over de toekomst. Ze gaan de oorlog winnen. Ze weten niet eens zeker tegen wie ze vechten, maar winnen zullen ze. Natuurlijk winnen ze niet. Maar op dat moment waanden ze zich op de top van de wereld. Fysiek waren ze op een plek in Oslo en zongen ze de longen uit hun lijf. Dat was ook zoals ik mij voelde, de eerste keer dat ik die song hoorde. En ik hem meezong.'


Nesbø wijst op de Nederlandse titel van het boek. Bijna hetzelfde als de Noorse titel, Politi. 'Het was de werktitel van het boek. Hij is niet prettig en zeker niet poëtisch. In zekere zin is hij luidruchtig. Ik heb nog gedacht aan Society of Dead Policemen, dat verwijst naar de foto's die Harry op zijn kamer had van dode collega's. Maar dat klinkt niet goed in het Noors. Toen begon ik Politie steeds beter te vinden. Eenvoudig en aan het eind van het verhaal is het duidelijk waarom het een goede titel is.


'Hij wijst ook op Harry's tegenstrijdige positie in het verhaal. In het vorige boek moest hij een morele keuze maken. Aan de ene kant was hij vader, van een zoon die iets op zijn geweten had, aan de andere kant was hij politieman. Hoewel hij steeds meer is gaan lijken op de mensen die hij bestrijdt, ziet hij zichzelf nog steeds als beschermer van de maatschappij. Hij gelooft in het sociaal-democratische Scandinavische model. Werkt niet meer bij de politie, toch voelt dat nog wel zo. Dat is fundamenteel belangrijk voor hem. Nog een reden voor de titel.'


In Politie, waarin ook het 'rijke' drugsmilieu van Oslo weer opduikt, worden moorden gepleegd op politiemensen. Ze bevinden zich op oude plaatsen delict, waar vroeger slachtoffers waren aangetroffen. Die zaken werden niet opgelost. Harry Hole wordt er als adviseur bij betrokken. Het boek staat, zoals al Nesbø's boeken, voor 'de betere thriller', ook in Nederland. De hoge stapels waren een mooi uithangbord voor de Maand van het Spannende Boek, die dit jaar als thema had: 25 jaar vlijmscherpe thrillers. Nesbø weet van de maand en het motto, maar het zegt hem niet zo veel. Hij leest weinig thrillers, maar kiest gewoon steeds een boek dat hij wil lezen, wat het ook is.


'Ik ben zelf in die categorie 'literaire thrillers' geplaatst, maar als ze het misdaadfictie hadden genoemd of pulpfictie, maakt mij dat niet uit. Voor mij is het wat het is. Welk label ze erop drukken interesseert mij niet. Het is dezelfde discussie als: wat is kunst? Is het kunst? Wat bedoel je met kunst? Definieer kunst.


'Ik weet wat ik schrijf en mijn lezers weten het ook. Daar gaat het om. Als ik iets schrijf waarvan ik vind dat het serieus moet worden genomen en lezers nemen het niet serieus, dan is het niet hun schuld maar de mijne. Als schrijver kun je niet van lezers eisen dat ze je op een bepaalde manier lezen. Als ze niet meekrijgen wat je bedoelt en als ze je niet interessant vinden dan ben je het ook niet. Dat betekent niet dat je diepgang of complexiteit maar moet vergeten. Als je goed genoeg bent, zul je ook daarmee lezers vinden. Lezers zijn vaak op zoek naar kwaliteit. Misschien ben ik een optimist, maar zo zie ik het.'


Naast thrillers schrijft Nesbø ook jeugdboeken, een serie over een prettig gestoorde uitvinder, Dr. Proktor, die volgend jaar als film uitkomt. Daarnaast werkt hij aan een Amerikaanse televisieserie, I am Victor, over een echtscheidingsadvocaat. Maar dat ontheft hem niet van de plicht om een goed einde te maken aan zijn protagonist Harry Hole, of nog even te wachten voor hij een nieuw karakter in het genreframe plaatst. Zoals toen hij begon.


'Ik ben niet specifiek geïnteresseerd in misdaad of politiewerk. Maar het is een goed beginpunt voor een verhaal. Je weet dat lezers met bepaalde verwachtingen aan spannende verhalen beginnen, dat maakt de dialoog met de lezer makkelijker omdat we een gemeenschappelijk uitgangspunt hebben. Je kunt natuurlijk wel met verwachtingen spelen, dat maakt het voor schrijver en lezer interessanter.


'Zoals je ook de clichés van het genre kunt gebruiken. Ik heb voor een Amerikaanse hardboiled detective gekozen, die zuipt, een loner. Maar ik probeer dat archetype een stap verder te brengen. Ik keer mij er niet van af, ik omarm het.


'Wat Harry tot zo'n veelzijdig karakter maakte, is dat hij steeds meer de donkere kant opzocht. Ik heb hem niet gebruikt om de criminele geest te onderzoeken. Wat ik in alle boeken naar voren breng, is dat we allemaal het vermogen hebben om een crimineel te zijn. Een moordenaar of een verkrachter. En iedereen heeft wel eens wraakfantasieën. Ook Harry, die grenzen al ver heeft overschreden. Hij leerde ook de liefde kennen, maar vraagt zich af of als zijn geliefde vijf seconden in zijn hoofd zou kunnen kijken, ze niet dodelijk verschrikt van hem weg zou rennen.


'In dit boek gaat het ook over seks, en over verkrachting. Met name over de fantasie daarover. Er is een vrouwelijke fantasie om verkracht te worden, die seksueel opwindend mag zijn, maar dat betekent niet dat je ook echt verkracht wilt worden. Datzelfde kan ook gelden voor een man. Zijn fantasie betekent niet dat hij ook echt iemand wil verkrachten.


'Er is een scène waarin Harry een vriend belt. Hij denkt dat hij door een studente beschuldigd gaat worden van verkrachting, terwijl hij haar niet heeft aangeraakt. De vriend neemt hem mee naar het ziekenhuis, waar hij masturbeert om te laten zien dat hij genoeg zaad heeft en onmogelijk een uur eerder geëjaculeerd kan hebben. Maar terwijl hij op de wc masturbeert in een bekertje denkt hij eraan wat hij met haar had kunnen doen, waartoe ze hem zelfs uitnodigde. Hij vult het bekertje tot de rand toe. Die paradox is interessant.


'Harry is een personage dat je voor dit soort dingen kunt gebruiken. Je confronteert hem met morele dilemma's, en je weet niet zeker op welke kant de munt gaat vallen. Zal hij het goede of het slechte doen?


'Na de laatste boeken over Harry was ik moe. Maar dan, na een paar maanden, wilde ik toch weer een Harry-verhaal schrijven. Misschien overkomt me dat nog eens. Maar we komen dichter bij het einde. Ik zou nu, met dit verhaal, dat in zekere zin bevrijdend eindigt, kunnen stoppen. Het is als muziek. Als de muziek hier zou ophouden, zou je niet het idee hebben dat je midden in het lied achterbleef.'


Jo Nesbø: Politie


Uit het Noors vertaald door Annelies de Vroom


Cargo; 508 pagina's; euro 19,90.


Zanger en ex-voetbalprof

Jo Nesbø (Oslo, 29 maart 1960) debuteerde als 17-jarig voetbaltalent in de eredivisieclub Molde FC, maar moest zijn sportcarrière wegens aanhoudende blessures opgeven. Hij studeerde daarna economie in Bergen en werkte als financieel analist bij Noorwegens grootste effectenhandelaar. Tijdens een sabbatical in Australië schreef hij zijn eerste Harry Hole-thriller, Vleermuisman, die in 1997 meteen werd bekroond als beste misdaadroman van het jaar. Nesbø is in Noorwegen ook bekend als zanger/gitarist van de popband Di Derre, die in 1996 het bekroonde verzamelalbum Di beste med Di Derre uitbracht. In het dialect van Molde, de stad van Nesbø's jeugd, betekent Di Derre zoiets als 'zij daar'.


MUZIEK: INSPIRATIE


Nesbø en zijn personages houden van dezelfde muziek. Twee voorbeelden:


'Er is een lied van Bob Dylan, Boots of Spanish Leather. Het heeft niet echt een refrein. Het gaat over iemand die op reis gaat en iemand die achterblijft. Een emotionele dialoog. Is er iets dat ik je kan sturen, dat je aan mij doet denken? Eerst is het antwoord: kom zelf naar mij terug, en meer van dat moois, maar de laatste zinnen luiden: And yes, there's something you can send back to me. Spanish boots of Spanish leather.


'Het zou het liefdesverhaal kunnen zijn van Harry en zijn geliefde. Hij zoekt iets wat hij haar kan geven, maar twijfelt eraan of hij haar wel iets te bieden heeft. Daarom verlaat hij op een bepaald ogenblik haar, en Oslo. Hij kan haar en haar familie niets goeds brengen, alleen pijn, dus besluit hij weg te gaan.


'Je hoort veel jonge musici zeggen dat ze geïnspireerd zijn door Bob Dylan. Ik hield er vroeger niet zo van, was meer een Neil Youngfan. Ik vond zijn teksten sterk, maar zijn muziek niet. Later veranderde ik van mening. Als je de liedjes van toen weer hoort, is het net als sommige oude films bekijken. Er zit een soort energie in als in The Maltese Falcon. Je ziet ineens waar het allemaal vandaan komt. Ik begreep waarom veel musici door die oude liedjes werden geïnspireerd.


'Boots of Spanish Leather is ook zo'n typische Dylansong. De melodie is eenvoudig, heeft een simpele schoonheid. Er spreekt een soort zelfvertrouwen uit om ze zo eenvoudig te houden. Eerst denk je, hoe kom je ermee weg? De simpelste Beatles-songs waren symfonieën vergeleken met die van Dylan. Maar ze zijn van een zorgvuldig afgewogen schoonheid. Het heeft een tijd geduurd voor ik mij dat realiseerde.


'Tom Waits, As Bad As Me. Die titel geeft Harry's opvatting over hemzelf weer. Hij ziet zichzelf niet als een goed mens. Toch maakt hij ook goede morele keuzes, maar heeft hij in de loop van de serie dezelfde misdaden begaan als de bad guys op wie hij jaagt. They told me you were no good. I know you'll take care of all my needs. You're the same kind of bad as me. Als Harry in de spiegel kijkt, is dat wat hij ziet.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden