Op een winternacht de hond uitlaten

Voor de personages uit het werk van de Noordierse schrijver Bernard Mac Laverty geldt de befaamde uitspraak van Henry David Thoreau: 'The mass of men lead lives of quiet desperation'....

HANS BOUMAN

Cal, dat werd verfilmd, is zowel inhoudelijk als naar de vorm een uitzondering in Mac Laverty's oeuvre. Dat bestaat naast de vroege roman Lamb (1980) uitsluitend uit korte verhalen. Mac Laverty, die opgroeide in Belfast maar in 1975 de wijk nam naar Schotland, heeft sinds Cal nooit meer expliciet over het geweld van de Noordierse 'Troubles' geschreven. Als hij de protestants-katholieke tegenstellingen aanroert, gebeurt dat op ingehouden wijze en zeggen ze meer over la condition humaine dan over de politieke situatie in Ulster.

Het titelverhaal van Mac Laverty's nieuwe bundel Walking the Dog - zijn eerste boek in zeven jaar - komt dan ook als een verrassing. Een man die op een winterse avond zijn hond gaat uitlaten, wordt door twee gewapende mannen gedwongen in een auto te stappen. Ze geven zich uit voor IRA-leden en proberen te achterhalen of hij katholiek of protestants is. Zijn naam, John Shields, geeft geen indicatie. Heeft hij geen middelste naam of een vormnaam?

Shields probeert hen ervan te overtuigen dat hij religie onzin vindt en athet is. Vervolgens moet hij het alfabet opzeggen. Dat is, zo realiseert hij zich, vanwege de mythe dat protestanten en katholieken ten gevolgde van verschillen in hun onderwijssystemen de letter h anders uitspreken. Maar hij heeft geen idee wat ook alweer de katholieke uitspraak was, 'aitch' of 'haitch', dus dreunt hij beide op.

Wanneer ook andere trucs om te achterhalen tot welke religie Shields behoort falen, vraagt het tweetal wat hij eigenlijk van hen, de IRA, vindt. 'Ik haat alles waar jullie voor staan. En ik haat jullie omdat je me dit aandoet.' 'Da's pas mannentaal', antwoordt het tweetal, dat tot de protestantse UDC (Ulster Defence Regiment) blijkt te behoren. Shields wordt de auto weer uitgezet. De hele operatie heeft tien minuten geduurd. Als hij straks met de hond thuiskomt, zal niemand iets ongebruikelijks hebben opgemerkt. De ervaring zal een boze droom lijken, iets dat nooit is gebeurd.

'Walking the Dog' is een misleidend eenvoudig verhaal. Op het eerste gezicht lijkt het een aangekleed krantebericht, een splinter uit de politieke werkelijkheid van Noord-Ierland. Maar Mac Laverty graaft dieper. Hij slaagt erin om in niet meer dan tien pagina's, via een handvol realistisch opgeschreven gebeurtenissen, het geesteloze absurdisme van de Noordierse stammenstrijd voelbaar te maken. Op ingetogener wijze doen verschillende andere verhalen dat ook.

Het autobiografisch getinte 'A Silent Retreat' bestaat voor een groot deel uit semi-theologische gesprekken tussen een zestienjarig katholiek jongetje dat priester wil worden en een zich vervelende B-Special (lid van de protestantse politiemacht die begin jaren zeventig werd ontbonden en werd opgevolgd door de UDC). De twee hebben een merkwaardig soort kameraadschappelijke verhouding, geven elkaar sigaretten en waken ervoor niet door derden samen te worden gezien. Tegelijkertijd is het soms of ze van verschillende planeten afkomstig zijn.

De Noordierse tegenstellingen spelen ook een rol in 'The Wake House', waarin een katholieke weduwe haar zoon ertoe weet over te halen een condoleancebezoek te brengen aan de protestantse overbuurvrouw, wier man zojuist is overleden. Beiden slaan echter de uitnodiging af om boven nog een laatste blik op de overledene te werpen, en weer thuisgekomen voelt de vrouw zich daarover schuldig. Ze dringt er bij haar zoon op aan alsnog 'afscheid' te gaan nemen van de man, die elke vrijdag stomdronken de kroeg uitkwam, 'Fuck the Pope' en 'No Surrender' schreeuwend. 'Doe het voor je vader.' Wanneer de jongen boven de kist staat, ontdekt hij dat het lijk versierd is met 'de complete regalia' van de fanatiekprotestantse Orange Order. Hij staat afscheid te nemen van iemand die zelfs na zijn dood nog een virulente afkeer van katholieken uitdraagt.

Mac Laverty's verhalen zijn doortrokken van een sfeer van berusting. Berusting in het onbegrip van de medemens, de absurditeit van het leven, het eigen onvermogen zin en richting aan het bestaan te geven. Zich associëren met het katholieke dan wel protestantse volksdeel, is daarbij niet meer dan een krampachtige poging een identiteit te creëren. Dat Mac Laverty deze thematiek ook buiten de grauwe realiteit van Ulster gestalte kan geven, blijkt bijvoorbeeld uit 'The Grandmaster', waarin een gescheiden vrouw en haar dochter op vakantie zijn in Spanje.

De dialogen tussen de bezorgde, aan haar rol twijfelende moeder en de langzaam haar eigen grenzen aftastende dochter zijn zeer treffend weergegeven. Telkens terugkerend gevoelig gespreksonderwerp is de afwezige vader/exechtgenoot, die zijn dochter het schaakspel heeft bijgebracht waarin ze inmiddels uitblinkt. Moederlijke en dochterlijke emoties en frustraties worden door Mac Laverty vaardig georkestreerd tijdens een schaakwedstrijd tussen de dochter en een plaatselijke grootmeester.

De verhalen in Walking the Dog worden telkens afgewisseld met korte 'vignetten', tekstfragmenten waarin aspecten van het schrijversbestaan en het creatieve proces worden aangestipt. Ook hierin keren thema's als berusting en relativering terug. In één fragment laat de schrijver zijn vulpen repareren. Als hij de pen komt ophalen meldt een briefje dat hij levenslange garantie op de reparatie heeft, waarop de winkeljuffrouw verbaasd opmerkt: 'Hoe kan iets dat met schrijven te maken heeft nou levenslang gegarandeerd zijn?'

Bernard Mac Laverty: Walking the Dog.

Jonathan Cape, import Nilsson & Lamm, Fl. 52,75.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden