Analyse

Op een kop koffie na kennen Rutte en Samsom elkaar eigenlijk niet

De maatschappijvisie van Diederik Samsom (PvdA) lijkt in weinig op die van Mark Rutte (VVD). Kunnen ze wel samen? Hoe dan? Een rondgang in beide partijen.

VVD-lijsttrekker Mark Rutte (L) en PvdA-lijsttrekker Diederik Samsom voor aanvang van het traditionele EenVandaag Erasmusdebat.Beeld anp

VVD

Kunnen ze het, VVD en PvdA? En hoe doen? Dat het moet, zoveel weten ze ook wel in de VVD-top. Maar het wonderlijke is dat Mark Rutte en Diederik Samsom elkaar niet kennen, op een kop koffie na, toen Samsom fractievoorzitter werd. Rond en tijdens de verkiezingsdebatten van afgelopen weken hebben de twee lijsttrekkers aan elkaar geroken. Rutte, die er alles aan doet om met iedereen goede relaties te onderhouden, heeft in de coulissen geïnvesteerd in Samsom. Het contact is pril en moet zich nog bewijzen.

Woensdagnacht hebben de twee mannen twee keer met elkaar gebeld tijdens het tellen van de stemmen. Donderdagochtend tastte Rutte ook telefonisch bij Samsom af of een van zijn beste krachten, minister Henk Kamp, als verkenner de kabinetsformatie kan worden ingestuurd.

Bij de VVD verkeert iedereen nog in een roes, nadenken over pittige onderhandelingen is nog ver weg. Maar de liberalen moeten een keer landen.

Radiostilte, dat is wat VVD-leider Rutte afkondigde na de fractievergadering van donderdagmiddag. Ook voor zijn eigen fractie, die hoort niets. Een kleine ring van vertrouwelingen wordt door hem geïnformeerd.

Realiteit van de dag
De pure opwinding van de verkiezingsnacht moet ook bij de liberalen gaan plaatsmaken voor de realiteit van de dag. En dan doemt onmiddellijk de vraag op: Paars-plus mislukte toch in 2010? Zou samenwerking met de PvdA nu wel lukken? Maar in 2010 was dat voor de VVD een brug te ver, de partij zou te geïsoleerd zijn geweest in die constructie.

Afgaande op de verkiezingsretoriek van de laatste drie weken, waarin de PvdA werd weggezet als 'het rode gevaar' en 'gevaarlijk voor de veiligheid', lijkt vruchtbare samenwerking een fata morgana. Maar VVD'ers zijn een pragmatische mensensoort. Anders dan in 2010 speelt het landsbelang nu nadrukkelijker en is er nauwelijks een alternatief. Liberalen kunnen scherp onderhandelen, maar coalitiepartners klagen zelden over zakendoen met de VVD. 'Terugonderhandelen' staat niet in hun woordenboek. Ze kunnen geven en nemen en het resultaat goed uitleggen aan hun achterban. Zo werkte het onder Paars van 1994 tot 2002.

'Naargeestige beleid'
Maar woensdagnacht in het Carlton Beach Hotel staan de VVD'ers nog in de campagnestand als ze de verkiezingsoverwinning vieren. Dan verschijnt PvdA'er Ronald Plasterk op het grote televisiescherm en hij roept dat het afgelopen moet zijn met 'het naargeestige beleid van de afgelopen twee jaar'. Boe-geroep van de liberalen is zijn deel. Als Samsom kort daarop met een klaroenstoot aangeeft, dat 'het roer om moet', gaan de handen ook al niet op elkaar.

Het chagrijn neemt bij de overwegend vrolijke VVD'ers nog wat toe als ook oud-PvdA-voorzitter Felix Rottenberg in beeld verschijnt. Hij wrijft de liberalen in dat ze het risico lopen van een overwinningsnederlaag, zoals die van Joop den Uyl in 1977. Die won ook tien zetels, maar de PvdA verspeelde door arrogant onderhandelen het initiatief en kwam in de oppositie terecht. Nog meer boegeroep.

Snuffelen
Een liberaal uit de partijtop zegt: 'Deze week gaan we aan elkaar snuffelen.' Een andere VVD'er uit de toptien zegt: 'De PvdA moet de tijd krijgen te wennen aan het idee dat er grote compromissen moeten worden gesloten.' Het zou wel dienstig zijn voor dat proces als uitingen zoals die van Plasterk, Rottenberg en Samsom vanaf nu achterwege blijven, suggereert een prominent. Donderdagmorgen was de Haagse VVD-burgmeester Jozias van Aartsen er vroeg bij om in het Radio 1 Journaal te melden dat het moeilijk wordt, die kabinetsformatie. 'Er zijn nu twee winnaars die behoorlijk van elkaar verschillen.'

Het vers gekozen Kamerlid Barbara Visser zegt: 'In Zaanstad heb ik als wethouder altijd plezierig samengewerkt met de PvdA. Zij waren daar de eerste partij, wij de tweede. Je moet het elkaar wel gunnen.'

'Het is nog een uitdaging om hier een kabinet van te maken', verwacht staatssecretaris Halbe Zijlstra donderdagochtend. Zijlstra is de gedoodverfde fractievoorzitter als er na de kabinetsformatie een coalitie met de VVD komt. 'We gaan het proberen en dat is nog ingewikkeld genoeg.' Maar VVD-partijvoorzitter Benk Korthals, die minister was in Paars, relativeert. 'De samenwerking tussen de PvdA en de VVD is toen goed geweest. Ik weet niet of er iets wezenlijks is veranderd.'

PvdA

Om een kabinet te vormen met de VVD, moet PvdA-leider Diederik Samsom over zijn eigen schaduw heen springen. Hij heeft de voorbije campagne een en andermaal benadrukt dat hij 'links van het midden' is. En hij is ook bepaald geen man van Paars.

Vooropgesteld, de persoonlijke verhoudingen met Mark Rutte zijn goed. Op verkiezingsavond hadden de twee enkele malen contact, zowel telefonisch als met sms'jes in de trant van: 'Jeetje, wat spannend.'

Partijvoorzitter Hans Spekman (PvdA): 'Ik heb het altijd heel gek gevonden, die veronderstelling dat partijpolitieke verschillen een goed persoonlijk contact in de weg zouden staan. We zijn toch mensen?' Dat lijkt op de woorden die Rutte dinsdag in de Volkskrant over zichzelf sprak: 'Hard op de inhoud, zacht op relaties.'

Leegeten
Maar de politieke denkbeelden van de twee winnaars zijn totaal anders. De maatschappijvisie van Samsom lijkt in weinig op die van Rutte. Samsom heeft de PvdA opnieuw ideologisch gepositioneerd, op een wijze waarop hij de SP kon leegeten. Rutte is een radicale aanhanger van het liberalisme. Je zou kunnen zeggen dat beide mannen even idealistisch zijn, maar wel ieder in een andere richting.

Samsom kwam in januari 2003 in de Kamer, in de post-paarse tijd. Het was bij de verkiezingen die nodig waren na de val van het eerste kabinet-Balkenende, van CDA met VVD en LPF. Tegelijk met hem werden Jeroen Dijsselbloem en Staf Depla gekozen. Vanwege hun universitaire opleidingen (Samsom in Delft, de andere twee in Wageningen) heette het drietal al snel 'de rode ingenieurs'.

Depla, eerder dit jaar: 'Wij hadden veel kritiek op Paars. De politiek had de houding aangenomen: als wij over een paar jaar het antwoord hebben op dit vraagstuk, laten wij het u weten. Wij kozen de ingenieursbenadering: oplossingsgericht.'

Dijsselbloem nu, in antwoord op de waarneming dat de rode ingenieurs niet zo Paars waren: 'We waren ook niet anti. We waren vooral tegen de regentenmentaliteit aan het einde van Paars.'

CDA
Samsom heeft als Kamerlid altijd goed kunnen samenwerken met het CDA. Ook tijdens Balkenende IV, het vechtkabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie. Dat kan in theorie de kansen op een middenkabinet van VVD, PvdA en CDA vergroten (in plaats van Paars met D66 erbij), mits de fors verkleinde christen-democraten daarvoor nog de moed kunnen opbrengen. Ook Rutte heeft het CDA er graag bij; de partij is een natuurlijke bondgenoot. Maar het CDA als scharnier of niet, ook dan blijft de tegenstelling tussen PvdA en VVD levensgroot.

In tegenstelling tot de VVD heeft de PvdA vaak moeite met formaties. In 1977 won de partij de verkiezingen, maar verloor ze de formatie. Er kwam geen tweede kabinet-Den Uyl. Paars I, in 1994, kwam pas tot stand na een recordformatie. In 2003 mislukte de formatie opnieuw. Wouter Bos had een spectaculaire verkiezingsuitslag geboekt, al had het CDA de eindzege behaald. Maar de uitkomst was Balkenende II met CDA, VVD en D66, omdat de onderhandelingen tussen CDA en PvdA stukliepen.

Ook in 2010 trok de PvdA aan het kortste eind. De partij, toen onder Job Cohen, miste op één zetel na de verkiezingsoverwinning. De eerste poging een kabinet te formeren van VVD, PVV en CDA mislukte, waarna Paars-plus in beeld kwam: VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. Samsom was een van de co-onderhandelaars achter Cohen. Hij maakte ruzie met VVD'er Charlie Aptroot over de mobiliteit.

De afspraak in die formatie was dat PvdA, D66 en GroenLinks elkaar zouden vasthouden, maar de PvdA haakte af op de hoogte van de bezuinigingen. Die bezuinigingen zijn nu, volgens de VVD, in verhoogde mate noodzakelijk. Samenwerking met de VVD is voor de PvdA electoraal riskant. Het geeft de SP vrij spel op links, waardoor die partij mogelijk bij een volgende verkiezing alsnog de omvang krijgt die nu lange tijd was voorspeld. De SP in het kabinet trekken kan niet: de VVD zal nooit willen regeren met twee socialistische partijen.

Bij de PvdA overheerst de gedachte dat het initiatief nu bij Rutte ligt, omdat hij twee zetels groter is dan de sociaal-democraten. Een tweede informateur van PvdA-huize ligt daarom niet voor de hand. Laat eerst de VVD maar kleur bekennen, zal de boodschap zijn aan verkenner Henk Kamp.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden