Op een kop koffie na kennen Rutte en Samsom elkaar eigenlijk niet (2)

Om een kabinet te vormen met de VVD, moet PvdA-leider Diederik Samsom over zijn eigen schaduw heen springen. Hij heeft de voorbije campagne een en andermaal benadrukt dat hij 'links van het midden' is. En hij is ook bepaald geen man van Paars.


Vooropgesteld, de persoonlijke verhoudingen met Mark Rutte zijn goed. Op verkiezingsavond hadden de twee enkele malen contact, zowel telefonisch als met sms'jes in de trant van: 'Jeetje, wat spannend.'


Partijvoorzitter Hans Spekman (PvdA): 'Ik heb het altijd heel gek gevonden, die veronderstelling dat partijpolitieke verschillen een goed persoonlijk contact in de weg zouden staan. We zijn toch mensen?' Dat lijkt op de woorden die Rutte dinsdag in de Volkskrant over zichzelf sprak: 'Hard op de inhoud, zacht op relaties.'


Maar de politieke denkbeelden van de twee winnaars zijn totaal anders. De maatschappijvisie van Samsom lijkt in weinig op die van Rutte. Samsom heeft de PvdA opnieuw ideologisch gepositioneerd, op een wijze waarop hij de SP kon leegeten. Rutte is een radicale aanhanger van het liberalisme. Je zou kunnen zeggen dat beide mannen even idealistisch zijn, maar wel ieder in een andere richting.


Samsom kwam in januari 2003 in de Kamer, in de post-paarse tijd. Het was bij de verkiezingen die nodig waren na de val van het eerste kabinet-Balkenende, van CDA met VVD en LPF. Tegelijk met hem werden Jeroen Dijsselbloem en Staf Depla gekozen. Vanwege hun universitaire opleidingen (Samsom in Delft, de andere twee in Wageningen) heette het drietal al snel 'de rode ingenieurs'.


Depla, eerder dit jaar: 'Wij hadden veel kritiek op Paars. De politiek had de houding aangenomen: als wij over een paar jaar het antwoord hebben op dit vraagstuk, laten wij het u weten. Wij kozen de ingenieursbenadering: oplossingsgericht.'


Dijsselbloem nu, in antwoord op de waarneming dat de rode ingenieurs niet zo Paars waren: 'We waren ook niet anti. We waren vooral tegen de regentenmentaliteit aan het einde van Paars.'


Samsom heeft als Kamerlid altijd goed kunnen samenwerken met het CDA. Ook tijdens Balkenende IV, het vechtkabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie. Dat kan in theorie de kansen op een middenkabinet van VVD, PvdA en CDA vergroten (in plaats van Paars met D66 erbij), mits de fors verkleinde christen-democraten daarvoor nog de moed kunnen opbrengen. Ook Rutte heeft het CDA er graag bij; de partij is een natuurlijke bondgenoot. Maar het CDA als scharnier of niet, ook dan blijft de tegenstelling tussen PvdA en VVD levensgroot.


In tegenstelling tot de VVD heeft de PvdA vaak moeite met formaties. In 1977 won de partij de verkiezingen, maar verloor ze de formatie. Er kwam geen tweede kabinet-Den Uyl. Paars I, in 1994, kwam pas tot stand na een recordformatie. In 2003 mislukte de formatie opnieuw. Wouter Bos had een spectaculaire verkiezingsuitslag geboekt, al had het CDA de eindzege behaald. Maar de uitkomst was Balkenende II met CDA, VVD en D66, omdat de onderhandelingen tussen CDA en PvdA stukliepen.


Ook in 2010 trok de PvdA aan het kortste eind. De partij, toen onder Job Cohen, miste op één zetel na de verkiezingsoverwinning. De eerste poging een kabinet te formeren van VVD, PVV en CDA mislukte, waarna Paars-plus in beeld kwam: VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. Samsom was een van de co-onderhandelaars achter Cohen. Hij maakte ruzie met VVD'er Charlie Aptroot over de mobiliteit.


De afspraak in die formatie was dat PvdA, D66 en GroenLinks elkaar zouden vasthouden, maar de PvdA haakte af op de hoogte van de bezuinigingen. Die bezuinigingen zijn nu, volgens de VVD, in verhoogde mate noodzakelijk. Samenwerking met de VVD is voor de PvdA electoraal riskant. Het geeft de SP vrij spel op links, waardoor die partij mogelijk bij een volgende verkiezing alsnog de omvang krijgt die nu lange tijd was voorspeld. De SP in het kabinet trekken kan niet: de VVD zal nooit willen regeren met twee socialistische partijen.


Bij de PvdA overheerst de gedachte dat het initiatief nu bij Rutte ligt, omdat hij twee zetels groter is dan de sociaal-democraten. Een tweede informateur van PvdA-huize ligt daarom niet voor de hand. Laat eerst de VVD maar kleur bekennen, zal de boodschap zijn aan verkenner Henk Kamp.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden