Op de pijnbank voordat het te laat is

Een koninklijke schoonzoon die onrust zaait of een staatssecretaris die vlak na de beëdiging door de mand valt. Antecedentenonderzoek lijkt meer dan ooit nodig....

Je bent winkelier, je nieuwe caissière houdt het na een maand voor gezien en je komt erachter dat ze bij wijze van afscheid een flinke greep in de kas heeft gedaan. Volgens de Raad Nederlandse Detailhandel (RND) wordt 40 procent van de winkeldiefstal gepleegd door het eigen personeel. Dit kost de detailhandel jaarlijks meer dan 150 miljoen euro.

Dat de eigen medewerkers niet zonder meer te vertrouwen zijn, blijkt ook uit een in 2002 wereldwijd uitgevoerd fraudeonderzoek van Ernst & Young. Bijna de helft van de deelnemende bedrijven meldde dat ze het voorgaande jaar met ernstige fraude kampte.

En dat is dan nog alleen de fraude waar ze echt weet van hebben. In Nederland blijkt dat 85 procent van de fraudegevallen door het eigen personeel werd gepleegd. De helft van de daders kwam uit het segment 'management'. Van die fraudeplegende managers zat iets minder dan de helft een jaar in die positie.

Volgens Gerd Hoffmann, directeur van Hoffmann Bedrijfsrecherche, kun je de helft van de fraudes voorkomen door de medewerkers te screenen. Hoffmann weet uit eigen onderzoek dat bij slechts 3 procent van de fraudegevallen het personeel is gescreend.

'Veel te weinig', vindt hij. 'Iedere medewerker die aan je geld komt, dus bijvoorbeeld aan de kassa staat, de kas of de goederen beheert, moet worden gescreend. Dat betekent in ieder geval een kritische cv-check. Zodra het om middelbaar- of hoger personeel gaat, is een uitgebreider antecedentenonderzoek nodig.'

Dat gebeurt met hulp van openbare bronnen - iets anders is niet toegestaan - en uitgaande van het opgegeven cv. Hoffmanns truc is niet klakkeloos de opgegeven referenties nabellen, maar eigen woordvoerders bij de organisaties zoeken. Resultaat van het speurwerk is dat een kwart van de onderzochte mensen niet wordt aangenomen omdat ergens iets niet in de haak blijkt.

'Als iemand liegt over diploma's, moet je hem niet aannemen.' Een deel selecteert zich al vanzelf uit. 'De melding dat een onderzoek zal worden ingesteld, doet sommigen besluiten zich al terug te trekken. Onder het mom van dat ze een andere baan aangeboden hebben, of bij hun huidige baas een beter pakket hebben gekregen.'

Wie meer informatie over de sollicitant wil dan cv, referenties en een sollicitatiegesprek, kan bij de burgemeester om een verklaring van goed gedrag vragen (vanaf eind dit jaar komt dit in handen van het ministerie van justitie).

Zo'n aanvraag wordt steeds vaker gedaan, merkt de Nederlandse Vereniging van Burgerzaken. In 1999 werden er nog bijna twaalfduizend aangevraagd, in 2001 waren dat er al 14.613. Oorzaak van de stijging: voor steeds meer beroepen wordt zo'n verklaring geëist. Zo moeten taxichauffeurs iedere vijf jaar een nieuwe verklaring voor goed gedrag overhandigen en kunnen klassenassistenten ook niet zonder aan de slag. Maar niet iedereen ziet het nut er van in.

'Je hebt er niet veel aan', zegt Margreet van der Zijden-Haslinghuis, secretaris van de klachteninstantie sollicitatiecode van de Nederlandse Vereniging voor Personeelsbeleid, 'want die verklaring is functiegerelateerd'. Met andere woorden: als een zweminstructeur die in het verleden heeft gestolen, zo'n verklaring aanvraagt, krijgt hij een verklaring van goed gedrag, want de gepleegde daad is niet relevant voor de functie. Is hij veroordeeld voor misbruik van kinderen, dan wordt de verklaring niet afgegeven. De reden van weigering wordt niet vermeld. Goed voor de privacy, maar het kan ook problemen veroorzaken.

De verklaring wordt alleen gebaseerd op bij de overheid bekende veroordelingen. 'De meeste fraudezaken worden alleen door capaciteitsgebrek niet afgehandeld', zegt Sjoerd Veenstra, manager winkelcriminaliteit van de Raad Nederlandse Detailhandel. 'Die worden niet op iemands strafblad bijgeschreven en komen ook niet bij een verklaring van goed gedrag aan het licht. Je hebt er dus niks aan.'

Informatie over personen die verder gaat dan de openbare bronnen en de verklaring van goed gedrag, is afgeschermd door diverse wetten. De politie onderzoekt of zijn sollicitanten en medewerkers een strafblad hebben, maar moet dat doen binnen de regels van de Wet Justitiële Documentatie, de Wet Veiligheidsonderzoeken en de Wet Politieregisters.

Dat betekent dat de politie de betrokken personen moet vertellen dat hen een onderzoek te wachten staat, hoe dat wordt uitgevoerd en wie erbij wordt betrokken. Ook moet zij de betrokkene de uitkomst van het onderzoek melden.

Het antecedenteonderzoek van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), de vroegere BVD, is aan dezelfde wettelijke kaders gebonden. De AIVD onderzoekt werknemers die functies gaan bekleden waaarbij de staatsveiligheid in het geding kan zijn. Dat kan variëren van bagagepersoneel op Schiphol tot een minister.

Jaarlijks worden zo'n vijftigduizend personen aan een zogeheten veiligheidsonderzoek, zoals de AIVD het noemt, onderworpen. Ongeveer driekwart daarvan bestaat uit zogenaamde c-onderzoeken, de lichtste categorie, waarbij alleen het cv wordt gechekt en wordt bekeken of iemand een strafblad heeft.

Bij een zware vertrouwensfunctie, bijvoorbeeld de secretaresse van de ministerraad, wordt iemand niet alleen doorgelicht op bij de AIVD bekende gegevens (criminele gegevens vallen daar niet onder), maar worden ook diverse gesprekken gevoerd met mensen uit de omgeving van de betrokken persoon.

Ministers, staatssecretarissen en leden van het Koningshuis vormen een categorie apart. Zij vallen niet onder de genoemde wetten. 'Maar de gevoeligheid van de functies die zij gaan bekleden, rechtvaardigt naslag', zegt een woordvoerder van de AIVD. Bij bewindslieden zijn de politieke partijen die hen kandidaat stellen voor hen verantwoordelijk.

Pas bij hele serieuze verdenkingen kan een politieke partij de minister van Binnenlandse Zaken vragen de AIVD een onderzoek te laten doen. 'Dan kijken wij of ze voorkomen in onze bestanden', aldus de AIVD-woordvoerder. 'Het gaat dus om politieke antecedenten, bijvoorbeeld of iemand extremistische opvattingen heeft. Justitie onderzoekt de justitiële antecedenten.'

Klachten zijn er nauwelijks over antecedentenonderzoek. Dit blijkt uit navraag bij de Vakcentrale FNV, Abvakabo FNV, de Nederlandse Vereniging voor Personeelsbeleid en het College Bescherming Persoonsgegevens. Zolang het binnen de regels en met toestemming van de sollicitant gebeurt, vinden deze organisaties zo'n onderzoek 'geen enkel bezwaar'.

Maar wat word je uiteindelijk wijzer van een antecedentenonderzoek? Rik van Steenbergen van de vakcentrale FNV is hierover sceptisch: 'De voorspellende waarde is gering. Misschien gaat iemand bij jou wel voor het eerst in de fout. En mensen die al eens in de fout zijn gegaan, doen het misschien juist niet snel nóg een keer.'

Interpay, dat een groot deel van het Nederlandse betalingsverkeer verwerkt, trekt bij alle nieuwe medewerkers het cv, het paspoort en de diploma's na. Afhankelijk van de functie wordt bovendien onderzocht of iemand bijvoorbeeld schulden heeft. 'Verder moet je er vanuit gaan dat mensen te goeder trouw zijn en een bedrijfscultuur creëren waarin mensen zich bewust zijn van integriteit en veiligheid. Screenings werpen een drempel op, maar je krijgt er nooit honderd procent zekerheid mee.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden