Analyse

Op de hoogmis van het kapitalisme in Davos staat ineens de heilige vrijhandel ter discussie

Vrijheid is belangrijker dan vrijhandel, zei Navo-baas Stoltenberg deze week op het World Economic Forum in Davos. Bondskanselier Scholz pleitte er voor een nieuw model van globalisering. Zal de oorlog in Oekraïne werkelijk leiden tot een andere wereldorde?

Peter Giesen
President Volodymyr Zelensky spreekt het World Economic Forum maandag toe via een videoverbinding. Beeld Fabrice Coffrini / AFP
President Volodymyr Zelensky spreekt het World Economic Forum maandag toe via een videoverbinding.Beeld Fabrice Coffrini / AFP

Op de jaarlijkse hoogmis van het kapitalisme blijkt menig parochiaan van zijn geloof te zijn gevallen. Al meer dan vijftig jaar wordt op het World Economic Forum in Davos het evangelie gepredikt van de globalisering, de vrijhandel en het liberalisme, voor een zeer select gezelschap van ondernemers, investeerders, politici en hoge ambtenaren. Maar de oorlog in Oekraïne heeft het wereldbeeld van de mondiale elite verduisterd, zo bleek afgelopen week op de editie van 2022.

Davos nam afscheid van zijn illusies, van het geloof dat de hele wereld zich door vrijhandel en onderlinge integratie in democratische richting zou ontwikkelen. Dit jaar was de stemming somber en onzeker. Zal de wereld uiteenvallen in regionale machtsblokken? Raakt het Westen zijn leidende rol kwijt?

Gedeelde welvaart zou de wereld verenigen, geloofde Klaus Schwab, de oprichter van het World Economic Forum. Daarom waren dictators altijd welkom in Davos. Als zij hun economie maar openden, zou hun land zich vroeg of laat richting democratie begeven. Vorig jaar nog was de Russische president Vladimir Poetin van de partij (op een vanwege corona virtuele editie van het Forum). ‘Op een moment in de geschiedenis waarop de wereld een unieke en kortstondige mogelijkheid heeft om zich te bewegen van een tijdperk van confrontatie naar een tijdperk van samenwerking, is het essentieel om uw stem te horen’, zo werd hij door Schwab geïntroduceerd.

Dit jaar waren er geen Russen in Davos. Het Huis van Rusland was omgebouwd tot een Huis van de Russische Oorlogsmisdaden, gesponsord door een Oekraïense oligarch, compleet met een gruwelexpositie. De belangrijkste gast was de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Via een videoverbinding sprak hij de mondiale elite toe: ‘Alle handel met de agressor moet worden gestopt. Waarden doen ertoe.’ Zelensky kreeg een staande ovatie.

Economie overvleugeld door politiek

De sfeer in Davos was dit jaar radicaal anders, schreef een vaste gast, commentator Gideon Rachman van de Financial Times. ‘Het informele motto van Davos was altijd: maak geld, geen oorlog’, aldus Rachman. Economie was belangrijker dan politiek. Autoritaire leiders als Poetin, de Chinese leider Xi Jinping en de Indiase premier Narendra Modi kwamen naar Davos om miljardairs ervan te overtuigen in hun land te investeren. Maar in 2022 is de economie overvleugeld door de politiek. ‘De politici en generaals maken weer de dienst uit – en de zakenlieden die decennia lang aannamen dat de hele wereld een potentiële markt is, zijn gedesoriënteerd’, schreef Rachman deze week.

History at a turning point, was het motto van Davos dit jaar: geschiedenis op een keerpunt. ‘Vrijheid is belangrijker dan vrijhandel’, vatte Jens Stoltenberg, secretaris-generaal van de Navo, bondig samen. Het Westen dacht na de val van de Muur vooral aan geld verdienen, maar moet nu weer vechten voor waarden die lange tijd vanzelfsprekend leken, zoals vrijheid en democratie. De Duitse bondskanselier Olaf Scholz pleitte in Davos voor een nieuw model van globalisering, met minder vrijhandel en meer regels, en meer solidariteit met armere, niet-westerse regio’s.

Zal de oorlog in Oekraïne werkelijk leiden tot een andere wereldorde, die minder om geld en meer om waarden draait? De Finse ex-premier Alexander Stubb vroeg zich af hoe duurzaam de solidariteit van Amerikaanse en Europese burgers met Oekraïne is. Hij waarschuwde voor oorlogsmoeheid, gevoed door inflatie en economische tegenwind. De economie kan zijn primaat gemakkelijk hernemen.

Bovendien is een groot deel van wereld – waaronder China, India, Brazilië en Zuid-Afrika – niet bereid het Westen te volgen in zijn strijd tegen Rusland. ‘Volgens mij is dit het eerste World Economic Forum waarop Klaus Schwab zelf niet gelooft dat de wereld wordt geleid door het Westen en dat andere landen zich zullen aanpassen’, zei de Amerikaanse politicoloog Ian Bremmer in Davos.

Selectieve verontwaardiging

Autoritaire leiders hebben geen zin in een nieuwe wereldorde waarin zij getroffen kunnen worden door westerse sancties. Bovendien verwijten zij het Westen hypocrisie. De Amerikanen zijn, bijvoorbeeld in Irak, bereid gebleken het internationale recht aan hun laars te lappen als dat zo uitkwam. De westerse verontwaardiging over de schending van mensenrechten is selectief. Tegen sommige landen worden sancties getroffen, maar met een land als Saoedi-Arabië wordt samengewerkt, ondanks de moord op de journalist Jamal Khashoggi en de Saoedische betrokkenheid bij de oorlog in Jemen. Daarnaast zien veel niet-westerse landen de oorlog in Oekraïne als een regionaal conflict waaraan zij part noch deel hebben en waarvoor zij hun economische belangen niet willen opofferen.

De oorlog in Oekraïne is daarmee een belangrijke testcase voor een opkomende nieuwe wereldorde. De strijd tegen de Russische agressie heeft het Westen verenigd en nieuw elan gegeven, maar het gevaar dreigt dat andere landen zich van het Westen afkeren. De wereld dreigt te fragmenteren in verschillende regionale machtsblokken, zei Klaus Schwab deze week. Door geopolitieke rivaliteit kunnen aanvoerlijnen worden afgesneden en markten worden verstoord door sancties en handelstarieven. Zo is de ook de paus van de globalisering gaan twijfelen over zijn eigen dogma’s.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden