Reportage Herenboerderij

Op de Herenboerderij zijn burgers de baas: ‘Als ik een karbonaadje eet weet ik: dat varken heeft het goed gehad’

Deelnemende burgers halen hun deel van de oogst op. Beeld Marcel van den Bergh

In Boxtel bepaalt de consument wat de boer verbouwt. De Herenboerderij wordt gedragen door de inzet van aangesloten huishoudens. En dat nieuwe concept smaakt naar meer. ‘We willen voor een doorbraak zorgen.’

Serieuze onderneming

Op de Herenboerderij scharrelen kippen in de boomgaard. De varkens hebben een heel veld om in te wroeten. Koetjes lopen in de wei tegenover de akker waar jonge sla ontluikt. Dit moet haast wel een op romantische leest geschoeide hobbyboerderij zijn, een knuffelproject voor retro-boeren. Maar dat is het niet.

Deze boerderij in het Brabantse Boxtel is een serieuze agrarische onderneming. Met één cruciaal verschil ten opzichte van het gangbare model: hier is niet de boer de baas, maar de burger.

De Herenboerderij is eigendom van een coöperatie van bijna tweehonderd huishoudens in en rond Boxtel. Ieder gezin heeft tweeduizend euro ingelegd als startkapitaal. Zij krijgen hun dividend in natura uitgekeerd: eten van eigen boerderij.

De scharrelkippen drinken uit een plas water in de boomgaard. Beeld Marcel van den Bergh

Omdraaien

De coöperatie in Boxtel werd twee jaar geleden opgericht. ‘Vorig jaar hebben we voor het eerst serieus geoogst’, zegt Douwe Korting, een van de initiatiefnemers. En het werkt, zegt hij in een keetje naast de boomgaard waar appels, peren en pruimen in volle bloei staan. ‘Iedereen vindt het gaaf.’

Tussen boeren en burgers in Nederland gaapt een gat. Wat boeren produceren komt via een omweg van supermarkten en voedingsbedrijven bij de consument terecht. Die van zijn kant moet maar afwachten wat eruit rolt; hij heeft er zelf nauwelijks invloed op. De winst blijft vooral hangen bij de tussenhandel.

De Herenboerderij draait de boel om, zegt Geert van der Veer, bedenker van het idee. Hier bepaalt niet de boer of de supermarkt wat de consument op zijn bord krijgt, maar de consument/aandeelhouder wat de boer op zijn land zet. En het is meer dan ‘het zoveelste idealistische conceptje’, benadrukt hij. ‘Wij willen voor een doorbraak zorgen.’

Boeren hebben het moeilijk. Ze zitten in de tang bij banken en supermarkten, zijn afhankelijk van subsidies en moeten concurreren op de wereldmarkt. ‘Veel boeren kunnen het hoofd nauwelijks boven water houden’, weet Van der Veer die de sector goed kent.

Deelnemende burgers halen hun deel van de oogst op. Beeld Marcel van den Bergh

Omzeilen van banken en supermarkten

Door consumenten als eigenaren rechtstreeks aan boeren te koppelen, wordt dit systeem doorbroken. Op de Herenboerderij krijgen de eigenaren de producten die ze wensen en is de boer verzekerd van afzet en inkomsten. En passant worden banken en supermarkten omzeild.

In Boxtel is te zien hoe een boerderij eruit ziet als burgers het voor het zeggen hebben. Van de 18 hectare is een deel gereserveerd voor fruitteelt: appels, peren, pruimen. In een plastic tunnelkas is paksoi en sla aangeplant, op het veld groeien groenten als rode bieten en koolrabi. 250 leghennen zorgen een gestage aanvoer van eieren. Een deel van de varkens, koeien en vleeskippen wordt jaarlijks geslacht door een slager uit de buurt en verwerkt in vleespakketten.

Het systeem is simpel, legt Korting uit. Naast hun eenmalige investering betalen aangesloten huishoudens wekelijks 10 euro per week per ‘mond’ (een huishouden kan meerdere monden hebben) om de exploitatiekosten te dekken. In ruil krijgen ze elke week een pakket groenten, fruit, vlees en eieren dat ongeveer 60 procent van hun behoeften aan versproducten zou moeten dekken. Vegetariërs betalen iets minder, vleeseters meer.

Opvoedkundig aspect

Rond deze tijd van het jaar is het aanbod tamelijk schraal: wat prei, aardappelen en eieren. Dat wordt straks beter, als de oogst van het land komt, zegt Korting. ‘In de zomer hebben we overvloed.’ Het heeft ook een opvoedkundig aspect: consumenten leren wat het écht betekent om van het seizoen te eten.

Elk jaar mogen de leden aangeven wat ze willen eten. Daar wordt het teeltplan op afgestemd. Dat gaat in overleg, vertelt boer in loondienst Geert van der Bruggen (39) terwijl hij met zijn tractor slaplantjes uitzet.

Onlangs wilden de leden graag peultjes. ‘Toen heb ik ze uitgelegd dat ik drie dagen moet plukken als ik voor tweehonderd huishoudens peultjes moet oogsten. Dat is veel te duur.’ Als ze het per se willen, doet hij het. Maar dan gaat wel de contributie omhoog.

Boer Geert voert de varkens. Beeld Marcel van den Bergh

Van der Bruggen, die ook nog op het melkveebedrijf van zijn ouders werkt, zegt er lol in te hebben. Het is wel wennen. Als boer is hij gewend zelfstandig beslissingen te nemen. Nu moet hij alles in overleg doen.

Geen chemie

Herenboerderijen staan voor een natuurlijke landbouw zonder chemie. Als Van der Bruggen toch wil spuiten, moet hij daarvoor toestemming vragen aan het bestuur van de coöperatie. ‘Want zij zijn de baas.’ Daar zit ook een voordeel aan: als er een misoogst is, draait hij daar niet zelf voor op.

Boxtel heeft de eerste Herenboerderij van Nederland. Eind mei begint in Loenen een tweede. Er zijn plannen voor nog twintig Herenboerderijen in de komende vijf tot tien jaar. ‘De animo is groot’, zegt Van der Veer. Idealiter zou een netwerk van 35 duizend Herenboerderijen alle Nederlandse huishoudens van eten kunnen voorzien.

Landbouworganisatie LTO Nederland vindt het een prachtig initiatief. ‘Het is de ultieme vorm van boer-burger participatie’, zegt een woordvoerder. Ze vraagt zich wel af of elke boer ervoor geschikt is. ‘Veel boeren zijn toch gehecht aan het vrije ondernemerschap.’ En veel consumenten prefereren toch ook het gemak van de supermarkt.

In de supermarkt komt ze heus nog wel, zegt Claudia Tamis, een van de aandeelhouders die Van der Bruggen vandaag helpt bij het sla planten. Meehelpen mag op de Herenboerderij, het moet niet.

Vooral het idee dat ze haar eten om de hoek kan halen, spreekt haar aan. ‘Als ik een karbonaadje eet weet ik: dat varken heeft het goed gehad.’ Maar voor een mango moet ze nog steeds naar de supermarkt in het dorp. ‘Dat gaat hem hier niet worden.’

Op een bord staat vermeld wat burgers mee mogen nemen. Beeld Marcel van den Bergh
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden