'Op de foto' is leuk als de context dat ook is

Geregeld zien mensen zichzelf terug bij een verhaal waarvoor ze niet zijn gefotografeerd. Mag dat?

De pers tijdens de jaarlijkse fotosessie van de koninklijke familie in het Oostenrijkse Lech Beeld anp

Zij mag dan niet vooraan op de foto staan, ze trekt wel de aandacht: een knappe, glimlachende jonge vrouw in een geel topje dat haar buik deels onbedekt laat. Toch is zij niet het onderwerp van de foto. Dat is het energiedrankje in de handen van de jongen naast haar. 'Jongeren onderweg naar een houseparty halen een blikje energiedrank bij een tankstation', meldt het onderschrift. Het artikel, dat eind vorig jaar in de krant stond, ging over de schadelijkheid van energiedrankjes. De Vereniging voor Kindergeneeskunde wilde een algeheel verbod voor kinderen onder de 13.

De jonge vrouw meldde zich 'onaangenaam verrast' bij de redactie. De foto was reeds in 2012 gemaakt in een serie over vrijetijdsbesteding in - jawel - Trouw. Bovendien waren de jongeren destijds alleen akkoord gegaan met de publicatie in die krant. Omdat bezoekers van hardcore-festivals (gabbers) 'vaak negatief worden afgeschilderd', wilden ze eerst het stuk lezen, voordat ze instemden met de publicatie. De fotograaf wist daar volgens haar van af.

Hoe kon de foto dan in vredesnaam opduiken in een andere krant bij een heel ander onderwerp, wilde ze weten. Bovenal wilde ze dat de foto uit het archief werd verwijderd. Ze volgde een opleiding sociaal-pedagogische hulpverlening en was betrokken bij jongerenwerk in haar gemeente. 'Ik drink zelf geen energiedrankjes en ben daar ook geen voorstander van. Door plaatsing van deze foto word ik nu negatief afgeschilderd bij de doelgroep waar ik dagelijks mee te maken heb.'

Geregeld zien mensen zichzelf terug bij een volstrekt ander verhaal dan het onderwerp waarvoor ze oorspronkelijk zijn gefotografeerd. Onlangs nog maakte een pakketbezorger bezwaar tegen herplaatsing toen zijn foto na een 'leuk' interview ineens opdook bij een stuk over een zzp'er die bij de rechter een vaste baan eiste. De foto werd door de krant getwitterd om het stuk onder de aandacht te brengen. Dat vond de pakketbezorger niet zo leuk. 'Dit is dus zijn verhaal, niet het mijne.' Hij eiste eveneens dat zijn foto verwijderd zou worden.

In het geval van de pakketbezorger was het niet zo ingewikkeld. De foto had geen belangwekkende nieuwswaarde en stond bovendien alleen maar op de site. In de papieren krant waren drie onherkenbare bezorgers op de rug gefotografeerd. De archieffunctie van de krant werd kortom niet ernstig geschaad als de foto zou worden vervangen.

De energiedrankfoto ligt iets gecompliceerder. Die foto was niet in opdracht van de Volkskrant gemaakt, maar afkomstig uit het archief van stockfotobureau Hollandse Hoogte. Het is gebruikelijk dat fotografen hun werk onderbrengen in een archief, zodat andere klanten het ook kunnen betrekken. De fotograaf heeft geen weet van een afspraak met de jongeren over andere publicaties, vertelt hij. Wel is hij haar meteen tegemoetgekomen en heeft hij de foto uit het archief van Hollandse Hoogte laten verwijderen.

Dan is er nog het archief van de Volkskrant. De rechter kijkt in dit soort portretrechtzaken altijd naar het 'redelijk belang' op grond waarvan bezwaar kan worden gemaakt tegen publicatie. Daarbij staat het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer tegenover het recht op vrijheid van meningsuiting en informatievrijheid. Welk het zwaarst weegt, hangt in sterke mate af van de context. Zo werd een moeder die joggend achter haar buggy was gefotografeerd en op de site van Hollandse Hoogte stond niet in het gelijk gesteld. Zij beriep zich op het fundamentele recht met rust te worden gelaten. De rechter oordeelde echter dat het om een onschuldige foto ging die in een niet-diskwalificerende context was geplaatst.

Een dochter beklaagde zich niet zo lang geleden over een foto op pagina 3, waarop haar nietsvermoedende moeder was te zien in een supermarkt. 'Minimaal een miljoen mensen' moeten de foto gezien hebben, schatte de dochter, want hij was ook verspreid via Twitter. De familie was juist erg gesteld op privacy. Ik liet haar weten dat ik haar klacht in de geest van de jurisprudentie weinig kans van slagen gaf. De foto was neutraal, de context van het artikel (over banengroei) was evenmin compromitterend. Als boven de foto de kop 'Vooral oplichters doen boodschappen bij supermarkt X' had gestaan, had zij uiteraard wel een poot gehad om op te staan.

Bij herplaatsing is de context vaak anders dan de oorspronkelijke. Veel klachten over portretrecht hebben daarmee te maken, zegt de chef van de fotoredactie. Door schade en schande is de krant op dat front wijzer en voorzichtiger geworden. In 2003 ging ze behoorlijk de mist in. Bij een artikel over geëmancipeerde moslimvrouwen die botsen met traditionele moslimmannen werd een foto geplaatst van een dansende Turks-Nederlandse vrouw op een clubavond voor Turkse Nederlanders. Een mooie illustratie, maar het stuk ging geenszins over het feest. De vrouw stelde bij de rechter dat ze als gevolg van de foto en de context van het verhaal - dat de kop 'Strakke truitjesverbod' had - in een sociaal isolement was geraakt. Het hof stelde haar in 2010 in het gelijk.

In dit geval had de redactie op zijn klompen kunnen aanvoelen dat de vrouw op de foto misschien niet met dit gevoelige onderwerp geassocieerd wilde worden, temeer daar alle vrouwen in het verhaal anoniem wilden blijven. Het is de vraag of de redactie ook weerstand had kunnen bevroeden bij de energiedrankfoto. Lastig te voorspellen hoe een rechter deze zaak zou beoordelen, maar los daarvan heeft de redactie natuurlijk telkens haar eigen afweging te maken.

De jonge vrouw had mijns inziens een redelijk belang zich tegen publicatie te verzetten. Ze is er op haar stageplek en door docenten op aangesproken, en dat kan voortduren zolang de foto online blijft staan. Nu de foto daarnaast voor een ander doeleinde is gemaakt en niet meer is na te gaan wat er is afgesproken, is het redelijk de foto online te vervangen. Misschien door een - onpersoonlijk - energiedrankje?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden