ReportageDag van de doden

Op de Dag van de Doden in Mexico blijven de overledenen dit jaar alleen

De familie van Samuel Rivera die anderhalve maand geleden is overleden, heeft thuis in San Ángel een altaar gemaakt voor de Dag van de Doden. Beeld Alejandro Cegarra
De familie van Samuel Rivera die anderhalve maand geleden is overleden, heeft thuis in San Ángel een altaar gemaakt voor de Dag van de Doden.Beeld Alejandro Cegarra

Mexico verloor 92 duizend inwoners aan corona en mogelijk zelfs twee keer zoveel. Om meer doden te voorkomen, mochten op de traditionele Dag van de Doden de overledenen geen bezoek ontvangen. Dit jaar werd de processie omgekeerd: de doden bezoeken de levenden.

Op de Dag van de Doden in het jaar van de doden is de begraafplaats van San Ángel Zurumucapio per decreet gesloten. Boven het pad naar het kerkhof hangen gekleurde vlaggetjes en bungelende rijen van papieren skeletten, maar vanavond leiden de slingers naar een hek met een groot slot. Om meer doden te voorkomen,  krijgen de overledenen op 1 november 2020 geen bezoek.

Lorenzo Vargas Jiménez (85) begrijpt het wel. ‘Het is beter voor ons, zodat we niet besmet raken.’ Hij staat in zijn tuin naast het altaar ter ere van zijn vrouw Ofelia die op 2 december vorig jaar overleed. Ze was een jaar ouder dan hij. ‘We waren 65 jaar getrouwd. Zij mocht als eerste gaan.’ Haar tijdelijke monument is een explosie van kleur: doeken met vrolijke borduursels, ontelbare cempasúchil-bloemen in geel, oranje en paars, glimmende ballonnen, flakkerende kaarsen. Bovenop prijkt de foto van Ofelia González, een lach in haar gerimpelde gezicht.

Nachtelijke wakes

Hier op het platteland in de groene bergen van de Mexicaanse deelstaat Michoacan geeft elk dorp z’n eigen draai aan de pre-koloniale traditie. Sommige gemeenschappen versieren de graven en herdenken overdag, andere houden nachtelijke wakes bij hun overledenen. De essentie is overal hetzelfde: zolang de levenden herinneren, leven de doden voort.

Dia de los Muertos is tolerant gebleken, de traditie incorporeerde zonder morren het katholicisme en, recentelijker, het oprukkende Halloween. Maar de laatste nieuwkomer, die al acht maanden elk feestje verpest, vormde een serieuze bedreiging voor een dag die zo toepasselijk lijkt. Het coronavirus doodde volgens officiële cijfers al 92 duizend Mexicanen en maakte rouwen volgens lokale gebruiken onmogelijk. Een dood door corona is een dood zonder kleur: verpakt in plastic van ziekenhuisbed naar mortuarium naar crematieoven.

‘Gedenk thuis’

Onderzoeken naar oversterfte suggereren dat het werkelijke Mexicaanse sterftecijfer mogelijk twee keer zo hoog ligt. Alleen de VS, Brazilië en India tellen meer coronadoden. De behoefte om samen te gedenken en te verwerken is groter dan ooit, maar die catharsis is de Mexicanen nog niet gegund. Een eerste golf die sinds de zomer leek af te vlakken, zwelt sinds enkele weken weer aan. Dus bleven de meeste kerkhoven gesloten en ging de grote griezelparade in Mexico-Stad niet door. ‘Gedenk thuis’, luidde de oproep van de Mexicaanse overheid.

Het pronkstuk op het altaar van Ofelia is een houten paardje bedekt met bloemen. Uit zijn rug steken vier grote kaarsen. Want zo is de traditie in San Ángel Zurumucapio: voor je eerste Dia de los Muertos krijg je als recent overledene een paardje. In normale jaren vormt de familie een optocht richting de begraafplaats, het bloemenpaard voorop. Om middernacht zijn levenden en doden samen bij het graf.

Dit jaar vindt een omgekeerde processie plaats: de doden bezoeken de levenden. Het herdenken is verplaatst naar patio’s en binnentuinen. Het dorp van zo’n vijfduizend inwoners leeft van de avocadoteelt, de boerenfamilies zijn groot en hecht. Drie, soms vier generaties wonen met en naast elkaar, hun huizen grenzend aan binnenplaatsen. Opa Vargas is op zijn erf omringd door kinderen en kleinkinderen. Zijn ogen glinsteren bij de gedachte aan zijn jonge bruid, toen, in 1955. ‘Morgen komt de band haar lievelingsmuziek spelen.’

Corona heeft zich in dit dorp goed verstopt. Tussen de slingerende, klimmende en dalende straatjes lijkt ze afwezig. Buren bezoeken elkaar met giften van fruit en dodenbrood, handen worden geschud, afstanden overbrugd. Toch maakte het virus ook hier slachtoffers, zeggen sommigen: misschien tien, twintig, wellicht zelfs veertig. Maar wie een geliefde aan covid-19 kwijtraakte, praat daar liever niet over.

De familie Rivera maakt een paardje voor Samuel, die dé paardenmaker van San Ángel Zurumucapio was. Zo is de traditie: voor je eerste Dia de los Muertos krijg je als recent overledene een paardje. Beeld Alejandro Cegarra
De familie Rivera maakt een paardje voor Samuel, die dé paardenmaker van San Ángel Zurumucapio was. Zo is de traditie: voor je eerste Dia de los Muertos krijg je als recent overledene een paardje.Beeld Alejandro Cegarra

Toerbeurt

Melitón Maximiliano Becerra (66) verloor anderhalve maand geleden zijn 90-jarige vader Samuel Maximiliano aan leverfalen. De afgelopen weken legden hij en zijn vier broers per toerbeurt bloemen bij het graf. ‘Er hangt een geur op de begraafplaats’, zegt hij. ‘De aarde heeft de doden nog niet kunnen verwerken.’ Deels was corona verantwoordelijk, denkt hij, andere dorpelingen waren gewoon oud en op.

Zijn vader is niet zomaar een dode. Samuel Maximiliano Rivera was dé paardenmaker van San Ángel Zurumucapio, de man die de kunst leerde van diens vader en haar doorgaf aan de volgende generaties. Nu maakt zijn familie een paardje voor hem, vijf kleinkinderen leggen in de tuin de laatste hand aan de bloemenvacht. Vanaf de ingang van de binnenplaats overbrugt een oranje loper van bloemblaadjes de 20 meter naar het altaar. Kaarsjes wijzen de geest van Samuel Maximiliano de weg.

Velen wachten op hem: zijn vijf kinderen, 35 kleinkinderen en meer dan zestig achterkleinkinderen – en zijn vrouw María de Jesús (85), een kleine gestalte met een grijze vlecht en heldere blik. Haar huwelijk met Samuel was als elk huwelijk: ‘Soms een rechte weg, soms bochten.’ De pandemie heeft het leven minder vrij gemaakt, zegt ze, zeker voor mensen van haar leeftijd. Maar vanavond geeft corona iets terug: een intiem afscheid, familie onder elkaar. Ze kijkt om zich heen. ‘Ja, ik vind het wel goed zo.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden