Op de bres voor de zeldzame peer

Vlak voor het oogstseizoen roeren de pomologische verenigingen zich. Bij het plukken duiken soms doodgewaande appel- en perenrassen op. 'De Alexander III bleek toch nog te bestaan'.

Hoogstamspecialist Wouter den Boer aan het werk in een boomgaard in Haastrecht. Beeld Guus Dubbelman
Hoogstamspecialist Wouter den Boer aan het werk in een boomgaard in Haastrecht.Beeld Guus Dubbelman

Wie kent ze nog: de zoete Brederode, de IJsbout en het Winterlouwtje? De tijd dat grootmoeder met deze knusse stoofpeertjes zat te wachten, wordt met de dag meer geschiedenis. Door het verdwijnen van de hoogstamfruitbomen in het Nederlandse landschap is voor veel ouderwetse appel- en peerrassen het doek gevallen. Maar pomologische verenigingen proberen het tij te keren. Een enkele keer lukt dat ook.

Zo werd dit jaar de 'Alexander III'-peer teruggevonden, volgens pomoloog (fruitspecialist) Hennie Rossel een unieke gebeurtenis. 'We werden door een tuinman getipt dat in een vervallen kasteeltuin bij Lochem een zeldzame perenboom zou staan. Het bleek een bijna dode Alexander III-boom, maar we hebben hem nog net op tijd kunnen enten. Hij is dus niet verloren gegaan.'

Nederland kent tientallen pomologische verenigingen die zich inzetten voor het behoud van (zeldzame) fruitbomen. Soms schieten gemeenten te hulp door met speciale acties het aantal boomgaarden te vergroten, of snoeicursussen aan te bieden voor fruitbomen. Elk jaar worden er zeker tien doodgewaande fruitrassen teruggevonden. De Pomologische Vereniging Noord-Holland is een van de grotere spelers, met 333 'bedreigde fruitrassen' in beheer. De vereniging onderhoudt ook contact met de Universiteit van Wageningen om deze appels en peren via een genenbank voor de toekomst veilig te stellen.

null Beeld Zoete Brederode
Beeld Zoete Brederode

Maar is een appel niet gewoon een appel en stoofpeer niet gewoon een stoofpeer? Volgens pomoloog Rossel zeker niet. 'Iedereen wil tegenwoordig de Gieser Wilderman. Maar ja, dat komt omdat die Gieser Wilderman-stoofpeer overal ligt. Samen met de Saint Rémy. En waarom willen mensen die dan? Omdat ze niet beter weten.'

Rossel is zelf een eigen genenbank voor appels en peren begonnen. 'Door slechts met een paar rassen door te kweken, dempt men de genenpoel en dat is zeer gevaarlijk,' zegt hij. 'Stel, er duikt een nieuwe ziekte of plaag op, dan is het gedaan met zo'n peer. Als de variëteit eruit gaat, worden de bomen kwetsbaar.'

Ook de deftige Conference-peer staat in de categorie handperen eenzaam aan de top. Het is een stevige, smakelijke peer die lang goed blijft en bij de massa populair is. 'Er is geen concurrentie voor die peer en jongeren kennen niks anders,' vervolgt Rossel.

Hoogstamspecialist en pomoloog Wouter den Boer (40) betreurt de teloorgang van zoveel mooie appel- en peerrassen. Gewapend met een snoeischaar inspecteert hij fruitbomen in een boomgaard in Haastrecht en verwijdert hij ongewenste scheuten en peren met schurft. Alles met het oog op de oogst van september.

Dit soort hoogstamboomgaarden is in Nederland aan het verdwijnen. Ze nemen te veel ruimte in en hebben te weinig economische waarde. 'Alles is laagstamteelt geworden', zegt Den Boer, die in de polders van Nieuw-Lekkerland opgroeide, 'dat is commercieel veel interessanter. Je zet honderden boompjes op een rij, steeds 2 meter ertussen en aan elkaar vast gemaakt door draden en palen. Dát zijn de fruitbomen die winst opleveren, maar daardoor verdwijnt wel de traditionele boomgaard. En daarmee de diversiteit van het fruit.'

null Beeld Winterlouwtje
Beeld Winterlouwtje

Snoeitechnieken

Die traditionele boomgaarden - met verschillende fruitsoorten - zijn in het voorjaar aaneengesloten bloesemlinten, in de zomer een broedplaats voor vogels en in de herfst kan er geoogst worden. 'Door gebrek aan goed onderhoud en beheer zie je dit dus bijna niet meer,' zegt Den Boer zorgelijk, terwijl achter hem het water van de Hollandse IJssel rustig kabbelt. Ook bepaalde snoeitechnieken zijn daardoor in de vergetelheid geraakt.

'Er zijn steeds minder mensen die hoogstamfruitbomen kunnen verzorgen. Werklieden die op ladders van zes, zeven meter hoogte met handgereedschap kunnen werken, worden niet meer opgeleid. Dat is echt een ambacht, omdat deze bomen veel groeivormen hebben, afhankelijk van de eigenschappen van het fruitras. Plus: ze moeten zo gesnoeid worden dat er vee onder kan lopen. Bij laagstambomen is het een ander verhaal: daar snoei je alles lekker overzichtelijk op dezelfde manier, in het 'kerstboommodel'.'

null Beeld Notarisappel
Beeld Notarisappel

Het is met fruitrassen net als met de centra van provinciesteden: ze gaan allemaal op elkaar lijken, met een H&M, een Rituals en een Blokker. 'Bij appels en peren worden er ook een paar soorten dominant', zegt Den Boer, 'De Schone van Boskoop - oftewel Goudreinet - is zo'n appel die de tand des tijds heeft doorstaan, die deed het goed op zowel hoogstam als laagstam. Maar veel andere appels hebben het niet gered. Ze zijn weggedrukt door stabielere, commerciëlere appels als de Elstar, Jonagold en de Golden Delicious.'

In Engeland zijn er veel burgerinitiatieven om de ouderwetse boomgaard en de diversiteit van het fruit te behouden. 'Daar zijn ze bekender met pomologische verenigingen,' zegt den Boer, 'al begint de bekendheid in Nederland nu te groeien.'

Dat zegt ook Anthonie Stip, vrijwilliger bij de hoogstambrigade, die op een boomgaard in Buren in de Betuwe oude stoofpeerrassen nieuw leven probeert in te blazen. Hij ziet de commerciële fruitkwekers nooit meer van de dwergteelt terugkeren naar de ouderwetse fruitboomgaard, maar ziet 'in de erfgoedsfeer' nog een toekomst voor de bedreigde rassen. 'En ondertussen blijf ik de zeldzame Sijsjespeer gewoon zelf aanplanten.'

null Beeld Groninger kroon
Beeld Groninger kroon
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden