Op de bodem van de hel

Ondergedoken in het riool overleefde een groepje Poolse Joden de oorlog. De Poolse cineast Agnieszka Holland verfilmde hun verhaal. Het WOII-drama In Darkness werd met een Oscarnominatie gewaardeerd.

'Zelfs op de bodem van de hel blijft de mens een mens. In staat tot gruwelen ja, maar ook tot liefde en opoffering.' Er valt een korte stilte, waarin de Poolse cineast Agnieszka Holland (64) haar woorden overweegt. 'Hmm. Dat klonk alsof mijn film een les is in moraliteit, maar zo bedoel ik het niet. Er is geen les. Ik verwonder me er over, dat wel. Wat maakt dat een gewone man zijn leven en dat van zijn familie riskeert om een groepje Joden te redden?'


Leopold Socha heette die gewone man. Rioolwerker in de Poolse stad Lwow in oorlogstijd. Inbreker ook, om zijn karige loon wat aan te vullen. En wanneer hij in het riool enkele uit het ontruimde getto gevluchte Joden aantreft, mogen die daar best even schuilen, tegen betaling. Een Schindler-figuur: een aanvankelijk weinig nobele opportunist die gaandeweg betrokken raakt bij de mensen die hij uitbuit. 'Het verschil tussen goed of onverschillig kan soms heel dun zijn. Wanneer verandert Socha? Dat kun je in mijn film niet zo makkelijk zeggen.'


Haar speelfilm In Darkness werd vorig jaar gewaardeerd met een Oscarnominatie voor beste niet-Engelstalige film en is vanaf deze week te zien in de Nederlandse bioscoop. 'Het is een donkere film, letterlijk: het speelt zich grotendeels ondergronds af. Om een geschikte locatie te vinden, ben ik in tal van Europese steden ondergronds gegaan. Twintig procent van In Darkness is in een echt riool gefilmd, de rest in een nagebouwd stelsel in de studio. Zelf kan ik het verschil tussen echt en onecht in de film niet zien. Hopelijk doet die duisternis iets met de kijker. De acteurs liepen er naar verloop van tijd als zombies bij, wat hielp bij de opnames. De ratten waren het probleem niet: dat waren vrij lieve diertjes, met een trainer. De kakkerlakken vond ik zelf dan weer minder plezierig. Ik vond het belangrijk om het alledaagse leven te tonen in het riool: daar werd gekookt, geruzied en gevreeën, er werden kinderen opgevoed.'


Nog één overlevende is er over, van het groepje Poolse Joden dat zich in het gangenstelsel verborg om aan de nazi's te ontkomen. Krystyna Chiger, inmiddels achter in de zeventig en tandarts in ruste te New York, was een klein meisje toen ze in 1943 samen met haar ouders en broertje ondergronds ging. 14 maanden leefde het gezin met lotgenoten in het duister, tussen het ongedierte. Dat ze de geur van het riool kon ruiken tijdens de film, zei Chiger na het zien van In Darkness. En dat Holland reëel en onopgesmukt verslag had gedaan van het ondergrondse leven.


Holland, die een Joodse vader heeft en een katholieke moeder, regisseerde al tweemaal eerder een drama over de Tweede Wereldoorlog, en ook die films (Angry Harvest en Europa Europa) werden genomineerd voor een Oscar. Als een van de weinige vrouwelijke Europese regisseurs wist ze een consistente carrière op te bouwen in Hollywood. Veelgevraagd is ze, als regisseur van HBO-series als The Wire en Treme, die laatste met de Nederlandse acteur Michiel Huisman ('een uitstekend acteur'). 'De combinatie tussen series en films is voor mij ideaal. Ik wil niet elke keer twee à drie jaar van mijn leven aan een speelfilm offeren. Bij een serie hoef ik me ook geen zorgen te maken over de kassaopbrengst.'


Tot drie keer zei ze 'nee' op het aanbod om In Darkness te regisseren. Allereerst weigerde ze de film in het Engels op te nemen, zoals de Canadese producenten van plan waren. Nu wordt er in de film zowel Jiddisch, Pools, Duits, Hebreeuws als Oekraïens gesproken, en een variatie aan lokale dialecten. 'Dat maakte de film lastiger te financieren, maar het is noodzakelijk voor de kracht van de vertelling. Ik eiste ook dat de film zonder sterren zou worden gefilmd. Je kunt iemand als Brad Pitt wel door zo'n riool laten lopen, maar dat doet af aan de authenticiteit.'


En misschien was ze het Holocaustgenre op zich ook wel zat, al betrof dat dan de sentimentele Amerikaanse variant. 'Schindler's List is de gunstige uitzondering, maar in Hollywood had men lange tijd de neiging om Joden eendimensionaal te verbeelden, als kleurloze slachtoffers.'


Iets wat ze zelden zag, maar wel wilde tonen in haar film is dat er ook - of juist - in oorlogstijd nog gewoon tijd was voor liefde en seks. 'Ik sprak Marek Edelman daar ooit over (een van de leiders van de opstand het in getto van Warschau) en die zei dat hij in zijn leven nooit zoveel seks had gehad als in het getto in oorlogstijd. Dat is een bekend iets, hij schreef het ook in zijn memoires. Waarom zou je daar niet iets van mogen zien? Het waren gewoon mensen.'


HOLLAND EN HUISMAN

Behalve filmmaker is de Poolse regisseur Agnieszka Holland in Amerika veelgevraagd als regisseur voor de kwaliteitsseries van de Amerikaanse betaalzenders. Naast afleveringen van The Wire en de Amerikaanse versie van The Killing, stuurde ze onder meer episoden aan van de HBO-serie Treme, waarin de Nederlandse acteur Michiel Huisman een rol speelt als muzikant. De serie loopt al sinds 2010 en volgt de wederopbouw van een multiculturele buurt (Tremé) in het New Orleans van na de orkaanverwoesting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden