Analyse

Op Bidens carnaval van de vrije wereld paraderen ook landen die de democratie ondermijnen

De vrije wereld verliest terrein, kijk maar naar Hongkong en Rusland. De Amerikaanse president Joe Biden wil terugvechten en zijn imago als leider van de democratische landen versterken. Maar of dat lukt op de top die hij heeft georganiseerd, is de vraag.

Peter Giesen
De Amerikaanse president Joe Biden tijdens een persconferentie. Er is met verbazing gereageerd op zijn uitnodigingsbeleid voor de Democracy Summit waarvoor ook landen als Irak en Congo zijn gevraagd.   Beeld Getty Images
De Amerikaanse president Joe Biden tijdens een persconferentie. Er is met verbazing gereageerd op zijn uitnodigingsbeleid voor de Democracy Summit waarvoor ook landen als Irak en Congo zijn gevraagd.Beeld Getty Images

De democratie laat haar tanden zien: de Amerikaanse president Joe Biden kondigde woensdag sancties af tegen schenders van mensenrechten in Syrië, Iran en Oeganda. Daarmee markeerde hij de Democracy Summit, de top van de democratie, die donderdag en vrijdag online zal worden gehouden.

De tweedaagse ontmoeting moet een feest van de democratie worden waarop 112 landen uit de hele wereld hun geloof in de vrijheid belijden. Bij wijze van solidariteit met de onderdrukten zullen ook verdreven oppositieleiders als Svetlana Tichanovskaja (Belarus) en Juan Guaidó (Venezuela) spreken.

De strijd tussen democratie en autocratie is het leidende principe van Bidens presidentschap. Nadat hij de Amerikaanse democratie uit de klauwen van Donald Trump redde, wil hij van de Verenigde Staten weer een trotse leider van de vrije wereld maken.

Er is alle reden om een top aan de democratie te wijden. Sinds 2006 verliest de vrije wereld elk jaar terrein, stelt de Amerikaanse denktank Freedom House, die jaarlijks de stand van de democratie peilt. Ook 2020 was weer een slecht jaar. In 2019 trokken burgers over de hele wereld de straat op om te demonstreren voor betere levensomstandigheden en beter bestuur. In de meeste gevallen leidde dat slechts tot een autoritaire reactie van de machthebbers, met Hongkong en Rusland als pregnante voorbeelden. In tal van landen, waaronder Jordanië en Iran, gebruikte de regering de coronapandemie om de vrijheid van burgers verder aan banden te leggen.

Terugvechten

Biden wil terugvechten. Niettemin krijgt zijn top voor de democratie de nodige kritiek. Media in de VS en daarbuiten verbazen zich over het uitnodigingsbeleid. Turkije en Hongarije werden niet uitgenodigd, maar de gastenlijst telt 29 landen die volgens Freedom House ‘gedeeltelijk vrij’ zijn en drie landen die ‘niet vrij’ zijn, Irak, Congo en Angola. Die laatste twee landen lijken slechts uitgenodigd omdat het Westen er om schaarse grondstoffen concurreert met China.

Op het carnaval van de democratie paraderen ook India, Brazilië en de Filipijnen, landen ‘die het meest doen om de democratie in de wereld te ondermijnen’, schreef de Duits-Amerikaanse politicoloog Yascha Mounk in Foreign Affairs. ‘De Who’s Who van het internationale populisme zal welkom zijn op de top van de democratie’, aldus Mounk.

India is een van de zwaarst bekritiseerde landen in het rapport van Freedom House. Ooit de grootste democratie ter wereld, nu onder premier Modi gevaarlijk afglijdend in autoritaire richting. Voor het eerst sinds 1995 leeft minder dan 20 procent van de wereldbevolking in een vrij land, volgens Freedom House, omdat de status van India werd afgewaardeerd van ‘vrij’ naar ‘gedeeltelijk vrij’. Toch mag premier Modi meepraten over het versterken van de democratie omdat de VS India hard nodig heeft als tegenwicht voor China in de Indo-Pacific.

Zo komen hoogdravende idealen in botsing met de eisen van de geopolitiek. Het verwijt van hypocrisie werd ook veelvuldig gemaakt in de Koude Oorlog, toen de VS wrede dictatoren als Mobutu (Zaïre, nu Congo) of Pinochet (Chili) steunden als bolwerk tegen het communisme. Realpolitik, heette het toen en nu.

Superioriteit

Er is echter een groot verschil met de Koude Oorlog. Destijds opereerde Amerika vanuit een positie van kracht. Het was niet alleen het rijkste land ter wereld, de Amerikaanse bevolking deelde een rotsvast geloof in de superioriteit van de democratie. Dat is verdwenen. Na de bestorming van het Capitool op 6 januari werd nog even gehoopt dat Trump zijn hand had overspeeld, dat ‘fatsoenlijke’ Republikeinen met hem zouden breken en dat het land geschrokken tot inkeer zou komen. Het tegendeel is gebeurd: in tal van staten nemen Republikeinen ondemocratische maatregelen. Kiesdistricten worden opnieuw ingedeeld ten gunste van de eigen partij, vooral zwarte kiezers wordt het moeilijker gemaakt te gaan stemmen, de mythe van de ‘gestolen’ verkiezingen wordt herhaald.

Niet alleen China en Rusland verwijten Biden dat hij de wereld de les leest, terwijl de democratie in zijn eigen land in deplorabele staat verkeert. ‘Als de democratie lijkt te verkruimelen in zijn wieg, Amerika, hoe kan zij dan elders in de wereld overleven?’, schreef de Filipijnse Manila Times.

In zijn eerste jaar heeft Biden weinig succes geboekt als kampioen van de democratie, schrijft politicoloog Mounk in Foreign Affairs. China en Rusland werden alleen maar assertiever, Afghanistan werd aan de Taliban gelaten. De terugkeer van Trump hangt als een doembeeld boven de Amerikaanse democratie. De mooie woorden op de top van de democratie zullen een gevoel van benauwdheid niet kunnen wegnemen.

Europese Unie wil handelssancties makkelijker maken

De Europese Unie wil sneller en harder van zich af kunnen bijten als zij, of een van haar lidstaten, wordt getroffen door economische dwang door een ander land, bijvoorbeeld Rusland of China. In dat geval zou de Europese Commissie tegenmaatregelen kunnen nemen, met goedkeuring van de lidstaten.

‘De Europese Unie blijft voorstander van vrije en eerlijke wereldhandel, maar in een tijd van oplopende geopolitieke spanningen, wordt handel steeds vaker als wapen ingezet’, zei Valdis Dombrovskis, Eurocommissaris voor Handel, woensdag bij de presentatie van het voorstel van de Europese Commissie voor een ‘anti-dwanginstrument’.

Als voorbeeld van een situatie waarin het nieuwe instrument zou kunnen worden ingezet noemde Dombrovskis het recente dispuut tussen Litouwen en China. Nadat Litouwen in oktober Taiwan toestond een kantoor te openen, blokkeerde China de import uit Litouwen.

Onder de huidige regels is het moeilijk voor de EU om snel terug te slaan. Sancties vallen onder buitenlands beleid waarvoor unanimiteit onder de lidstaten vereist is. In 2020 hield Cyprus maandenlang sancties tegen Belarus tegen, omdat het een harder Europees beleid ten opzichte van Turkije wilde afdwingen.

Met het ‘anti-dwanginstrument’ is unanimiteit niet meer nodig. De Commissie kan snel terugslaan als een meerderheid van de lidstaten haar steunt. Op die manier kan de EU haar economische macht inzetten voor geopolitieke doeleinden. Het voorstel moet nog worden goedgekeurd door de lidstaten en het Europees Parlement.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden