ReportageDertig jaar na de dood van Ceausescu

Op bezoek in het geboortedorp van de Roemeense dictator

Standbeeld van Nicolae Ceausescu in Scornicesti.Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Veel Roemenen zijn teleurgesteld in de democratie en verlangen terug naar het communisme. Zeker in het dorp waar dictator Nicolae Ceausescu opgroeide. ‘Zijn enige bezit was zijn vrouw, hij had niet eens een fiets.’

Bij de schoonzus van de dictator gaat het tuinhek met een klik open. Een paar stappen en je staat bij de voordeur. Die zit op slot. Een deurbel is er niet, dus er zal geklopt moeten worden, minutenlang, eerst voorzichtig en dan steeds harder met een gebalde vuist.

‘Mevrouw Ceausescu!’

Maar Elena Ceausescu (niet te verwarren met de gelijknamige vrouw van de dictator), 83 jaar oud, hoort het niet. Door het raampje naast de deur is een zwaarlijvige madam te zien, onderuitgezakt op haar bed, een doek om haar hoofd geknoopt. Ze kijkt tv. Van de journalisten aan haar voordeur heeft ze geen weet. Nog eens proberen: ‘Mevrouw Ceausescu!’ Ze komt half overeind om de afstandsbediening te pakken, en vlijt zich tegen haar kussen. Haar oogleden schuiven naar standje winterslaap.

Dertig jaar geleden, tijdens een bloedige week in december 1989, stortte het regime van de Roemeense dictator Nicolae Ceausescu ineen, als laatste van een reeks revoluties in de Oost-Europese Warschaupactlanden. Haast niemand hield zijn bevolking er zo hard onder als Ceausescu, die ook wel ‘de glorierijke eik’, ‘de gouden man van de Karpaten’ en ‘titaan tussen de titanen’ werd genoemd. De kunst van de persoonsverheerlijking keek hij af bij zijn Noord-Koreaanse collega Kim Il-Sung. Zijn beeltenis stond – bij wet verplicht – voorin in ieder boek.

Gevreesde geheime dienst

Ceausescu’s ondergang begon op de avond van 16 december, toen Roemenen in de westelijke stad Timisoara een wake hielden bij het huis van pastoor en dissident Lászlo Tökes. Het protest sloeg over naar Boekarest. Onbekende elementen binnen de gevreesde geheime dienst Securitate schoten met scherp, en doodden in verschillende steden zo’n 1.200 mensen. Voor die moordpartijen is nooit iemand veroordeeld, al komt daar mogelijk verandering in (zie kader).

Ceausescu hield een wanhopige laatste toespraak vanaf het balkon van het partijcomité, maar het volk jouwde hem uit. Een ontsnappingspoging (eerst in een helikopter, daarna liftend) mislukte. Op eerste kerstdag 1989 werden Ceausescu en zijn vrouw veroordeeld in een showproces, live te volgen op tv, en daarna geëxecuteerd op de binnenplaats van een militaire basis.

Dik twee uur rijden buiten de hoofdstad ligt Ceausescu’s geboortedorp Scornicesti. Zijn stokdove schoonzus Elena woont er nog, de rest van de familie is op een enkeling na dood. Wie over de enige geasfalteerde weg rijdt, langs vier brutale ganzen en een roedel straathonden, ziet vanzelf de kleine hoeve liggen waar de jonge Nicolae opgroeide met acht broers en zussen.

‘Alles is in originele staat achtergelaten’, zegt Ioan Prioteasa (64), de burgemeester van het dorp, terwijl hij zijn bezoek voorgaat. Binnen is geen elektriciteit, en tussen de platgetreden kleedjes is een stoffige lemen vloer te zien. Op de schoorsteenmantel prijkt een slecht leesbare kopie van Ceausescu’s schooldiploma. Hij deed alleen de lagere school, om daarna in Boekarest in de leer te gaan bij een schoenlapper. Op zijn 14de werd hij lid van de communistische jongerenpartij.

Bezoekende evangelisten

In het halfduister ligt David Copperfield van Charles Dickens naast een verhandeling over bloementeelt. Een boek met de titel De vader van Jezus dreigt te verstoffen. Ook van Ceausescu? Ja, zegt de burgemeester geestdriftig, ‘een bewijs dat hij een orthodox man was’, een verklaring die hij vlug inslikt als de beheerder uitlegt dat het kortgeleden is achtergelaten door bezoekende evangelisten.

Burgemeester Ioan Prioteasa van Scornicesti.Beeld Julius Schrank

Burgemeester Prioteasa is al die jaren overtuigd communist gebleven. Streng: ‘Nee, een socialist, dat is iets heel anders.’ Ceausescu was volgens hem een slimme man zonder veel bezittingen, die volkomen onterecht gedood is. ‘Al zijn villa’s waren in staatshanden. Zijn enige bezit was zijn vrouw, hij had niet eens een fiets. Hij werd ontvangen door alle groten der aarde. Koningin Elizabeth, de Amerikaanse president Nixon, noem maar op. Een dictator? Helemaal niet, hij consulteerde altijd zijn medewerkers. In het hele land liet hij elektriciteit aanleggen.’

Vijf jaar geleden kregen Roemenen de vraag aan welk systeem ze de voorkeur gaven, het oude of het nieuwe. Iets meer dan 60 procent koos voor het communisme, een pijnlijk rapportcijfer voor een EU-lidstaat. De meest geruststellende verklaring gaat zo: het zijn alleen de oudjes die terugverlangen. Aan het jachtige, onzekere bestaan in een kapitalistische maatschappij hebben ze nooit kunnen wennen. 

Naast de burgemeester staat Alexandru Turcin (70), die zich voorstelt als het hoofd van de lokale landbouwraad. ‘Ik vind Roemenië geen democratie. Er wordt niet geïnvesteerd in onderwijs en de zorg. Natuurlijk ben ik teleurgesteld! In dertig jaar is er niks gepresteerd. Vertel eens, hebben jullie in Nederland een communistische partij?’ Zijn bezoekers moeten ook weten dat Ceausescu het land uit alle buitenlandse schulden haalde (met als gevolg, maar dat zegt Turcin niet, dat de tekorten voor de bevolking nog verder opliepen).

Toch zijn het niet alleen de oudjes die mopperen. In de lokale bistro legt de barvrouw het verschil uit tussen het oude en het nieuwe systeem. ‘Vroeger kreeg je een huis van de staat en de garantie op een baan. Nu kun je na dertig of veertig jaar werken nog steeds niet je huis afbetalen.’ Nostalgie is het niet, Geanina Iana is 29 jaar oud; het communisme heeft ze nooit meegemaakt.

Corrupte klasse

Haar klanten zal het een zorg zijn. Drie jongeren vertellen dat ze alleen voor de feestdagen over zijn uit Frankrijk en Spanje, waar ze een veelvoud van een Roemeens salaris verdienen. Van hun 28 klasgenoten zijn er twee in Scornicesti gebleven. Ze denken niet dat het dorp een toekomst heeft. ‘Dat er in 1989 verandering kwam, is goed, maar daarna heeft een corrupte klasse het overgenomen’, zegt Vlad Dumitru Daniel (24). ‘Ze hebben alles leeggeroofd.’

Foame, frig en frica – dat waren de kernwoorden van de Ceausescu-terreur. Vertaald: honger, kou en angst. Kinderen zaten met handschoenen aan in de klas. Vrouwen werden op gezette tijden gevisiteerd om te checken of ze geen abortus hadden ondergaan. Tientallen stadswijken en dorpen gingen plat onder het mom van ‘systematisering’. Iedereen kon een verklikker zijn voor de geheime dienst.

Het vervallen stadion van FC Olt-Scornicesti.Beeld Julius Schrank

Maar Scornicesti was Ceausescu’s ruggengraat, en kreeg een veel betere behandeling. Er kwam een bierbrouwer, een kaasfabriek en een slachthuis. Het salaris bij de landbouwcoöperatie lag hoger dan waar dan ook. In Scornicesti kon je sinaasappelen en bananen krijgen, vertellen dorpelingen, dingen waar ze elders in het land alleen maar van konden dromen.

Als klapstuk kwam er een voetbalclub met een veel te groot stadion. FC Olt-Scornicesti klom razendsnel op van de derde naar de hoogste divisie, mede geholpen door de scheidsrechter. Eind jaren zeventig, bij de laatste wedstrijd van het seizoen, was het doelsaldo het enige obstakel voor promotie. FC Olt won dik, maar niet dik genoeg, waarna er iets vreemds gebeurde. Volgens de lokale tamtam haalde de clubvoorzitter de spelers uit de douche en liet hij ze nog een paar keer scoren, net zolang tot de promotie binnen was. Eindstand: 18-0.

Konijnenvlees en pruimenjenever

‘Natuurlijk kochten we de scheids om, dat deed iedereen’, grinnikt de taaie Alexandru Barbulescu (91). Zijn broer was een zwager van Ceausescu, hijzelf beheerde het geld op het gemeentehuis. Omkopen deden de dorpelingen met konijnenvlees, suiker of pruimenjenever. Uit een leren etuitje komt Barbulescu’s partijkaart tevoorschijn. Zijn ‘levenswerk’, noemt hij het. ‘Je moet steunen wie aan de macht is.’

In zijn eigen kamertje is, afgaand op de iconen, de maagd Maria aan de macht. Gaat dat samen met de communistische heilsleer? Barbulescu knikt, en wil gelijk het verhaal rechtzetten dat het Ceausescu’s eigen idee was om zoveel kerken in Roemenië plat te walsen. ‘Zijn vrouw Elena heeft hem tot al die slechte dingen aangezet.’

Alexandru Barbulescu.Beeld Julius Schrank

Dertig jaar na de dood van Scornicesti’s beschermheilige is het ooit zo trotse dorp veranderd in een gat. Het stadion van FC Olt, nu een vierdeklasser, is een bouwval. Bij de ingestorte kaasfabriek hebben de geiten vrij spel. Voor de laatste nijverheid moet je bij Tomita Barbut (30) zijn. Hij runt een naaiatelier in de catacomben van het stadion. Er zitten twintig vrouwen voor een minimumloon – 260 euro – jasjes en jurken te naaien voor de Engelse markt. ‘Alle orders die we nu nog hebben, stoppen op 31 januari, de dag van de Brexit’, sombert Barbut. Wat er daarna gaat gebeuren, is onduidelijk.

Barbut begrijpt de nostalgie naar de oude tijd. ‘Democratie is klote. Iedereen steelt van elkaar, en we geven alleen maar om onszelf. Misschien is het bij jullie anders, maar zo zijn Roemeense politici.’ Waar Roemenen als hij naar verlangen, is een stabiel inkomen en een verzorgingsstaat, in plaats van het winner takes all-model dat overal in Midden- en Oost-Europa na de revolutie wortel schoot. 

Het naaiatelier van Tomita Barbut.Beeld Julius Schrank

Niet ver bij het atelier vandaan, bij de dove schoonzus Elena Ceausescu, wordt na minutenlang kloppen nog steeds niet opengedaan. Volgens een buurvrouw heeft ze een gebroken heup, en is ze al twee weken niet buiten de deur gezien. ‘Wacht, ik zal haar opbellen.’ Maar de schoonzus van de dictator neemt niet op. Ze blijft waar ze is, liggend voor de tv, gevangen in de tijd, ergens waar niemand haar kan bereiken.

Wie zat achter de moordpartijen van 1989?

Wie gaf de opdracht voor de moorden van december 1989? Dertig jaar lang hebben nabestaanden in Roemenië geprobeerd het antwoord te krijgen op die vraag. Er is nooit iemand voor veroordeeld. Het gaat om de cruciale dagen tussen Ceausescu’s vlucht uit de hoofdstad (22 december) en zijn executie drie dagen later.

Nu komt er mogelijk opheldering. Enkele weken geleden is het proces begonnen tegen Ion Iliescu, de opvolger van Ceausescu, die ervan verdacht wordt bewust chaos te hebben gecreëerd om zijn macht te verstevigen. Iliescu wordt verdacht van misdaden tegen de menselijkheid. Probleem is dat hij 89 is en in zwakke gezondheid. Er zijn meer dan vijfduizend getuigen opgeroepen, en het dossier beslaat 3.300 dossiermappen, zodat het nog maar de vraag is of het ooit tot een veroordeling zal komen. Het dossier-Iliescu is al een paar keer eerder geopend en gesloten.

Vorige week verscheen in Roemenië een nieuw boek dat aan de hand van nooit eerder gepubliceerde documenten met een andere verklaring komt. Het boek – geschreven door Andrei Ursu, zoon van een vermoorde dissident – suggereert dat er vóór de revolutie al een plan lag om, in geval van nood, chaos te creëren. De opdracht om te schieten zou niet door Iliescu zijn gegeven, maar door mensen binnen de geheime dienst Securitate zelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden