Op bezoek bij de oprichter van Domino's Pizza's die zijn eigen katholieke dorp bouwde

De steenrijke oprichter van Domino's Pizza heeft een eigen katholiek dorp opgericht in de moerassen van Florida. Net als veel andere rijke Amerikanen bouwde hij daar zijn ideale samenleving. En? 'Het paradijs bestaat niet.'

Beeld Daniel Rosenthal

Het is zo'n dag in Ave Maria, Florida, dat het ochtendlicht het kruis van de Ave-Mariakerk indrukwekkend laat glimmen.

Chelsea Allan (49) opent haar winkel in religieuze geschenken, recht tegenover de kerk, met in haar linkerhand een koffiebeker, zojuist opgehaald in The Bean of Ave Maria. Bijna al haar negen nog thuiswonende kinderen zijn vroeg uitgezworven - naar de Ave-Mariabasisschool, de Ave-Mariamiddelbare school en de Ave-Maria-universiteit. Alleen zoon Gabriel (21) zet in huis zijn laptop aan, hij werkt voor een plaatselijke projectontwikkelaar.

Dorpsplein

Scott Allan (49) loopt zijn chiropractorpraktijk binnen, naast de winkel van zijn vrouw. Op het gazon rond de kerk worden met spuitbussen vuurmieren bestreden. De katholieke kerk stroomt leeg na de ochtendmis van half acht. De Budweiserbierwagen heeft zojuist zijn vracht gelost bij de benzinepomp, even voorbij de Paus Johannes Paulus II Boulevard

Er zweeft een arend boven het dorpsplein.

De studenten Madeleine O'Rourke (19) en Maria Chools (21) lopen van de campus van de Ave Maria-universiteit, langs het Moeder-Teresamuseum, op weg naar The Bean of Ave Maria.

Bekijk deze reportage op kijkverder.

Beeld Daniel Rosenthal

Mariabeeld

De speciale aanbiedingen, zoals een ingelijste Maria en een gepolijst wit mariabeeld, zet Chelsea als eerste op straat. Weer binnen weet ze te vertellen dat er veel vraag is naar vintagereligieuze waar uit Belgische en Franse kerken. Daarna legt ze haar hand op haar favoriete jezusbeeld, vanwege de prachtige, donkerrode kleur.

Chelsea zegt kordaat en zonder twijfel dat ze het rooms-katholieke paradijs van Amerika heeft gevonden, in Ave Maria, Florida. Elke dag lijkt op de vorige en op de volgende dag, ze weet wat haar te wachten staat in deze voorspelbare en veilige omgeving. Alles wat ze verlangt in het leven is hier, voor het hele gezin. Ze hoeft nergens meer naartoe, hier kunnen de Allans schuilen, bij elkaar en bij gelijkgestemde katholieken.

Katholieke nederzettingen

Tien jaar geleden kwam ze vanuit Minnesota naar Ave Maria met haar gezin, net als talloze andere pionierende families. Of het hier echt wat zou worden, dat risico wilde ze wel nemen. Zoveel van dit soort nieuwe katholieke nederzettingen verrijzen er niet in deze tijd, al is nog altijd 22 procent van de Amerikaanse bevolking katholiek. Er zou een universiteit en een kerk komen en verder was er (nog) niks: geen winkels, bank of benzinestation. Ze zag een dorpskern ontstaan, in die eerste jaren, met driehonderd inwoners, veelal bestaande uit grote gezinnen. En kijk nu eens, zegt ze, nu groeit en groeit Ave Maria maar door, wijk na wijk, inmiddels wonen er al vierduizend mensen, inclusief duizend studenten.

Blake Gable (46) zet zijn groot uitgevallen donkerblauwe suv, een Lincoln Navigator, op het parkeerterrein neer en loopt met zelfverzekerde tred het Ave Maria Informatiecentrum binnen. Hij heeft een grimmige blik in de ogen, deze vierdegeneratietelg uit het Collier-geslacht, de grote baas van Barron Collier Companies. Wat hij meedeelt klinkt afgemeten. Hij is projectontwikkelaar die projecten ontwikkelt zoals in Ave Maria.

Zijn machtige voorvader, Barron Collier (1873-1939), was de grootste landeigenaar en projectontwikkelaar van Florida en wist het ruige gebied in het zuidwesten van de staat met wegen te ontsluiten. Als eerbetoon werd een streek naar hem genoemd, Collier County, het gebied waarin Ave Maria ligt.

Domino's Pizza's

Het was Barron Collier Companies dat brood had gezien in een megalomaan visioen van Tom Monaghan, het stichten van het katholieke universiteitsstadje Ave Maria, midden in de Everglades, de grootste subtropische wildernis van de Verenigde Staten.

Monaghan richtte in 1960 Domino's Pizza's op, een pizzaketen met inmiddels meer dan 13 duizend vestigingen over de hele wereld. Ook werd hij bekend als de eigenaar van honkbalclub Detroit Tigers. In 1998 verkocht hij Domino's voor 1 miljard dollar en ontpopte zich tot de belangrijkste rooms-katholieke weldoener van Amerika.

Als 6-jarige werd hij ondergebracht in een weeshuis gerund door nonnen; daar werd hij gegrepen door het katholicisme. Kleine Tom had vooral tot Maria zijn knietjes stukgebeden, dus werden al zijn filantropische instellingen naar haar vernoemd. Pizzamiljoenen gingen naar talloze aartsconservatieve katholieke denktanks en initiatieven tegen abortus en homoseksualiteit.

Katholieke universiteit

Maar de grote droom van Monaghan was een eigen katholieke universiteit, met een campus erbij en woonhuizen, en als middelpuntvliedend element een reusachtige kerk, gebouwd in de geest van een andere held van hem, de architect Frank Lloyd Wright. Eerdere aanzetten daartoe waren halfgeslaagd of ronduit mislukt. In Michigan bouwde hij een universiteit. En toen zijn plan werd afgeschoten om aldaar een kolossaal kruis neer te zetten, hoger dan het Vrijheidsbeeld, was het tijd zijn paard de sporen te geven.

Barron Collier had nog wel een flink stuk onontgonnen zompige grond voor 'm in het zuidwesten van Florida, als de firma in ruil daarvoor de omringende woonwijken en bedrijfsterreinen mocht ontwikkelen. En zo ontstond tien jaar geleden een mediterraan gestyled stadje, Playmobil indachtig, een aangeharkt universum, waar vanuit de lucht muggen en kakkerlakken gecoördineerd werden bestreden.

Beeld Daniel Rosenthal

Pizza Tiger

Alsof het een groot opgepoetst decor was waar de 'Pizza Tiger', zoals Monaghan werd genoemd, in alle rust en reinheid zijn rooms-katholieke discipelen kon behoeden voor het kwaad.

Bij de aftrap van Ave Maria liet Monaghan over zijn morele ambities het een en ander los: middenstanders hoefden het niet in hun hoofd te halen voorbehoedsmiddelen en porno te verkopen. In deze enclave, zijn beoogde hemel op aarde, overwon het goede, in de vorm van het conservatief katholieke gedachtengoed.

'Dat was een foutje van Tom', zegt projectontwikkelaar (en niet-katholiek) Blake Gable, terwijl hij zijn flesje water opent. 'Dat mocht Tom helemaal niet zeggen, dat is in strijd met de grondwet. Je mag mensen niet uitsluiten door het hier een katholieke stad te noemen. Goed dat hij dat heeft teruggetrokken.'

Wat Gable toentertijd vooral niet wilde hebben, was dat potentiële huizenkopers afgeschrikt zouden worden door het idee terecht te komen in een sektarische utopie van het rijke roomse leven. Zeker omdat kort na de opening in 2007 de woningmarkt in Florida in elkaar was gelazerd en Ave Maria een spookstadje dreigde te worden, met onbewoonde huizen, lege parken en lege golfbanen.

Verblind door overtuiging

'Dat 'alleen voor katholieken' is al lang van de baan', vertelt hij. 'Als je je aangetrokken voelt om hier te wonen omdat het katholiek geïnspireerd is, is dat prima. Dat zag Monaghan ook wel in. Iedereen leidt hier het leven dat hij wil leiden. Er wordt je niks opgelegd.' Opgelucht zag Gable hoe de afgelopen jaren de markt weer aantrok, met name door de komst van gepensioneerden en snowbirds, mensen die hier overwinteren, en niet per se katholiek zijn. Vijftienhonderd huizen zijn inmiddels bewoond en Gable koerst nog altijd op een totaal van 11 duizend woningen.

Monaghan dacht dat hij zomaar een universiteit en een kerk kon neerzetten, met een stel woonblokken eromheen en klaar. Verblind door zijn eigen overtuiging meende hij alle denkbare regels te kunnen overtreden, wat leidde tot een hoop gedonder en allerlei financiële en organisatorische problemen. Zo kreeg de universiteit te weinig aanmeldingen en gaf de bisschop geen toestemming om de kerk te openen. Kritiek van binnen en van buiten werd weggewuifd of af-gekocht.

Dat waren turbulente tijden, klinkt het achteraf, opstartproblemen, die naar verluidt inmiddels tot het verleden behoren. Stap voor stap, met hulp van een groot netwerk van welvarende katholieke entrepreneurs kwam er orde in de financiële huishouding. Monaghan nam steeds meer afstand van de universiteit en er zelf wonen, in Ave Maria of er een pizzeria uitbaten, dat doet de inmiddels 80-jarig sowieso niet. Alleen een tegeltje met het blauw-rode logo van Domino's, op het plein voor de kerk, is achtergebleven, als subtiele verwijzing naar de oprichter.

Gestimuleerd

Met het zedelijk dictaat liep het ook niet zo'n vaart. Je kunt toch moeilijk in die bloedhitte van Florida in hooggesloten pakjes rondlopen of een gemengd verblijf in studentenhuizen verbieden. In de universiteitsbibliotheek is geen verbod op erotisch getinte literatuur. Maar dat een non in Ave Marie een lesbische relatie begon met een studente, werd afgekeurd, evenals de sportcoach die in het openbaar masturbeerde.

Studentes Madeleine O'Rourke (19) en Maria Chools (21) zitten met opengeklapte laptops op het terras van The Bean van Ave Maria, de stickers erop van de anti-abortusbeweging zijn goed zichtbaar. In Ave Maria voelen ze zich gestimuleerd om een goed mens te zijn, vertelt Maria, zo met gelijkgestemden, vol joy & pride. Er worden geen beperkingen van hogerhand opgelegd, mocht iemand dat denken. Alcohol is niet verboden, de campus is niet drooggelegd. En als het om de seksuele moraal gaat, zijn er stille overeenkomsten, zeggen ze. Veel studenten wachten, ook Madeleine en Maria. Wachten met seks totdat ze getrouwd zijn, het draait om de liefde voor Jezus. Samenwonen is uit den boze.

Heel raar

Robert Klucik (50) komt net de parochie uitgewandeld, pratend en met zijn handen wapperend. Hij wil van alles zeggen tegen het buitenlandse bezoek, want die moet niet denken dat het hier om circle the wagons gaat; dat ze zich als wereldvreemde snoeshanen afschermen van de buitenwereld. Met een gek stemmetje, op weg naar zijn kantoor, tegenover de kerk: 'Zij zijn daarrrr in Ave Marie heeeel raarrrrr, ze proberen te ontsnappen aan het moderne leven.' Dat hoort ook bij Ave Maria, elke dag weer: achterdocht jegens de goegemeente.

In Kluciks advocatenpraktijk, waar foto's hangen van zijn zeven kinderen, van diverse heiligen en van zichzelf als officier in het Amerikaanse leger, vertelt hij dat hij hier al tien jaar woont met zijn gezin. Een jaar geleden voelde hij de aandrang om zich op te werpen als 'de plaatselijke klootzak' in het enige vertegenwoordigende orgaan van Ave Maria. Want hoor 'es: die firma Barron Collier is grondeigenaar, projectontwikkelaar, bouwer en vormt ook nog eens het lokale gezag. Een eigen sheriff hebben ze hier niet, noch een gemeenteraad. Barron Collier gedraagt zich als The Big Boss, vindt Klucik. Bovendien ontkent de firma ook nog eens het katholieke wezen van Ave Maria - dat stoort hem het meest.

'Wij leven hier als katholieken en daar hebben we bewust voor gekozen', zegt hij. 'Het is hier net als overal, alleen zijn hier meer aardige en fatsoenlijke mensen die zijn gesteld op de traditionele, christelijke waarden. Daar ligt hier het accent meer op. Als je problemen hebt in het leven en je komt hier wonen, dan verdwijnen die problemen niet zomaar. Maar omdat hier veel mensen je willen helpen, biedt dat wel de kans op herstel.'

Klucik vertelt over zijn tienerzoon, die zeven jaar geleden verongelukte, net buiten de dorpskern. Hoe was het mogelijk, zo'n goeie knul, onderweg om een ander te helpen? Klucik bracht zijn gezin naar Ave Maria voor het geloof, voor een betere toekomst in een bijzondere gemeenschap - en dan gebeurt dit. Hij heeft erg geleden, zegt hij, maar hij is er ook een beter mens van geworden. Een grote 'verbindingservaring' voor het hele dorp, dat was het volgens hem ook.

Beeld Daniel Rosenthal

Dansend en lachend

Pastoor Robert 'Bob' Garrity (61) maakt het slot van zijn fiets los. Hij verplaatst zich lachend en iedereen groetend van het universiteitsterrein naar de kerk, voor de mis van vijf uur, die zoals elke namiddag volstroomt met studenten gekleed in korte broeken en slippers aan de voeten.

Projectontwikkelaar Blake Gable geeft gas in zijn Lincoln Navigator, op weg naar zijn villa in Naples, drie kwartier verderop, en doet zijn zonnebril op. Hij ziet hoe al die Mexicaanse bouwvakkers in de buitenwijk Maple Ridge dansend en lachend hun werk doen, begeleid door muziek.

Tom Monaghan laat weten dat hij toch niet naar Ave Maria wil komen voor een gesprek.

Als de avond valt in Ave Maria is het nog druk geworden op het Sadie Hawkins-feest, in de ballroom van de Sint Franciscus Cafetaria van de universiteit. Het is de enige avond dat de meisjes de jongens moeten vragen. Chelsea Allan heeft haar winkel in religieuze artikelen gesloten, de kerstspullen kregen een prominentere plek, gezien de tijd van het jaar. Haar kinderen druppelen zo weer binnen en haar man Scott draait de sleutel om van zijn chiropractor-praktijk. Zoon Gabriel is bij zijn tweede baan: in de snackcorner van het benzinestation handelt hij de pizzaverkoop af.

De zon zakt langzaam de Everglades in en schijnt nog even op de twaalf vergulde apostelen aan de voorkant van de kerk.

Klucik doet de deur van zijn werkkamer dicht, tegenover de kerk, en loopt naar The Pub & Grill at Ave Maria, waar hij zijn eigen bierpul heeft.

Hoop in je hart

Daar op dit terras is dit najaar die jongen van Scheck geflipt, één van de zes kinderen van theologiehoogleraar Thomas Scheck. Ze zeiden dat hij drugs had gebruikt. Hij leek wel door de duivel bevangen, want hij rende als een dolle over het dorpsplein, naar de buitenwijken. Nadat een sheriff pepperspray in zijn gezicht had gespoten, sprong hij in een meer en verdronk. Luke Scheck was 22 jaar.

Klucik zegt, met zijn volle bierpul in de hand, en hij zegt het tegen iedereen die hier wil komen wonen: kom met hoop in je hart naar Ave Maria. Maar denk nou niet dat je in het paradijs komt omdat de mensen hier katholiek zijn. Ook hier is criminaliteit, al staat de teller na tien jaar pas op één gewapende overval. Als je een nieuwe auto koopt, hoop je dat-ie altijd zo blijft, meent Klucik. Maar reken er maar op, op een zekere dag vertoont-ie zwakke plekken. 'Het is nooit ideaal. Het paradijs bestaat niet.'

Gabriel Allan wurmt zich op een barkruk in de Oil Well Craft Beer, het café aan de rand van Ave Maria, zijn tweede baan bij de benzinepomp zit er ook op. Barkeeper AJ zet stoïcijns een ambachtelijk biertje voor. Hij heeft ze allebei goed gekend, zegt Gabriel: Alex, de verongelukte zoon van Klucik, en Luke Scheck - 'ja, die had zo zijn problemen'. Ze waren van zijn leeftijd, hij kwam ze elke dag tegen. Zoals dat gaat in een dorp als Ave Maria, je groeit met elkaar op, je zit met elkaar op school, je ziet elkaar in de kerk, met sport. Het is erg verdrietig, hij zegt voor ze te bidden.

Het is sluitingstijd in de Oil Well Craft Beer en je kunt Bob Seger and The Silver Bullet Band horen zingen: 'We were young and strong, we were runnin' against the wind'.

Gabriel neemt een laatste flinke slok van zijn bier en legt wat dollarbiljetten op de bar.

Morgen is er weer een dag in Ave Maria, Florida.


Kijk verder

De steenrijke oprichter van Domino's Pizza heeft een eigen katholiek dorp opgericht in de moerassen van Florida. Net als veel andere rijke Amerikanen bouwde hij daar zijn ideale samenleving. En? 'Het paradijs bestaat niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden