REPORTAGE

Op bedevaart naar heropend Wagner-Museum

Het was een krachttoer, maar het Richard-Wagner-Museum in het Duitse Bayreuth is eindelijk heropend. Duik in de geschiedenis van Haus Wahnfried en zie: zelfs het foute verleden komt aan bod.

Museum-Richard-Wagner in Bayreuth is heropend. Rechts op de grote foto is de glazen nieuwbouw te zien.Beeld Ivo van der Bent

Wahnfried ligt te blinken in de julizon. Zo stralend kan de villa in het Beierse stadje Bayreuth er maar één keer eerder hebben bijgelegen: in 1874, toen de 60-jarige componist Richard Wagner zijn zelfontworpen woning betrok met vrouw en drie jonge kinderen.

Deze week opent Wahnfried na een opknapbeurt van vijf jaar opnieuw z'n deuren. Eindelijk kunnen Wagnerfans weer op bedevaart naar de plek waar de meester zich boog over opera's als Götterdämmerung en Parsifal. Waar hij zijn schoonvader Franz Liszt en andere prominenten ontving. Waar hij in een tuingraf ligt begraven.

(tekst loopt door onder de foto)

Salon Wahnfried, rond 1880.Beeld Richard-Wagner-Museum, Bayreuth

Controverse

Aan geen componist kleeft zo veel controverse als aan Richard Wagner - bij leven, na zijn dood, en nu. Waar de een wegsnelt bij een Wagnerakkoord, gruwt de ander van het gebral. Hoor je hier de lof zingen van zijn gesamtkunst, daar klinkt hoongelach over zeurende Germaanse goden.

Als kunst de enige kwestie was, dan had het Wagnermuseum in Bayreuth een overzichtelijke taak. Maar kunst was in het leven van Richard Wagner (1813-1883) nooit de enige kwestie. De klankmagiër publiceerde even gretig over godsdienst en politiek, als over Duitse identiteit en Jodendom.

Al twee eeuwen kronkelt Wagner als een veelkoppige slang door de historie. In Bayreuth luidt dan ook de vraag: welke Wagner krijgen we te zien, na een renovatie van 20 miljoen: bedient het museum alleen wagnerianen die elk leidmotief kunnen fluiten, of lonkt het ook naar de toevallige passant? En komt er eindelijk aandacht voor Wahnfrieds foute verleden?

(tekst loopt door onder de foto)

Een sculptuur van Wagners hond Russ.Beeld Ivo van der Bent

Door Wagner browsen

De kassa is verplaatst naar nieuwbouw die schuilgaat achter het voormalige tuinhuis. Lage façade, veel glas: concurrentie met het zandsteen van Wahnfried wordt nadrukkelijk vermeden. Een trap voert de diepte in. In de kelder wordt de geschiedenis van de Bayreuther Festspiele getoond. Wagner stichtte ze in 1876 en ze vinden nog elke zomer plaats.

Wagnerboekhouders halen hier beneden hun hart op. Een parade van operakostuums; toneelontwerpen zonder end; alle Bayreuthdirigenten op een rij. Voor wie het gaat duizelen, zijn er luisterplaatsen met koptelefoon. Je kunt er door Wagner browsen met zicht op de kiezels van een inpandige zentuin.

Publieksvriendelijker is een wisseltentoonstelling op de begane grond. Hij draait om Wahnfried en zijn bewoners. Familiekiekjes, blik op de moestuin, de eerste auto. En kijk, daar hebben we Houston Stewart Chamberlain. Deze Brit stuurde Bayreuth definitief de verkeerde kant op. Toen hij in 1908 trouwde met Wagners dochter Eva, stond op zijn conto een boek waarin hij munitie aandroeg voor de rassenleer van de nazi's.

Natuurlijk, de man viel in een voorverwarmd nest. In het schotschrift Das Judenthum in der Musik had Wagner al in 1850 de Joodse componisten Mendelssohn en Meyerbeer besmeurd. Historici relativeren: antisemitisme was in 19de-eeuws Duitsland alomtegenwoordig; Wagner was al dood toen het nationaalsocialisme nog moest worden geboren.

Een taaie dame

Maar op Wahnfried was de toon gezet. In 1915 verscheen Winifred Williams. Dit Britse weesmeisje trouwde op haar 18de met Wagnerzoon Siegfried, de homoseksuele stamdrager die ze tot opluchting van de familie vier kinderen schonk. Een taaie dame. In een geruchtmakend filminterview herinnert Winifred zich 'de mooie dag' dat Adolf Hitler voor zijn eerste Wagnerpelgrimage over de drempel stapte. Het onthutsende gesprek werd gedraaid in 1975, pal naast Wahnfried. Daar, in het Siegfied-Wagner-Haus, sleet Winifred zonder wroeging haar laatste dagen.

Nu trekt de schande van Bayreuth er op grafkistachtige beeldschermen voorbij. Nazi's marcheren op de oprijlaan. Winifreds kinderen spreken de Führer aan als Onkel Wolf. Het duo 'Wolf und Wini' spant de Bayreuther Festspiele voor het karretje van völkisch gedachtegoed.

Winifreds eetkamer ligt in volle jarendertigglorie te pronken. Aan die tafel schoven ze dus aan, mannen als Hitler en Goebbels. Voor de rest zijn de art-decokamers leeg. Geen vitrines, geen voorwerpen, geen foto's. De schuldige vertrekken spreken voor zichzelf.

In 1945 werd Wahnfried getroffen door een afgezwaaide bom. Het was, schrijft het museum, alsof de geestelijke springstof die vanaf deze plek was verspreid, terugviel op de bron. In 1973 droeg kleinzoon Wieland het slordig opgelapte familiehuis over aan de stad. Drie jaar later ging het open als museum. Wahnfried toen: rommelige stoelenrijen en een morsige atmosfeer. Bij Richards strohoed en Cosima's naaigarnituur lagen getypte kaartjes. Uit speakers kwam de ouverture Tannhäuser. Bezoekers sloten devoot de ogen.

(tekst loopt door onder de foto)

Beierse cultuurstad

Voor een provincieplaats met 70 duizend inwoners kent Bayreuth verrassend veel cultuur. Behalve Wagnerstad is het ook Lisztstad. De musici kenden elkaar goed, al was het alleen al omdat Wagner was getrouwd met Liszts dochter Cosima. Bij Wahnfried om de hoek staat de villa waar Franz Liszt in 1886 is gestorven. De pianovirtuoos ligt begraven op het Stadtfriedhof; het huis werd omgevormd tot museum. Even verderop staat een museum dat is gewijd aan Jean Paul (1763-1825), de halfvergeten satirische schrijver. En dan heeft Bayreuth nog twee markgrafelijke paleizen en een operagebouw dat op Unesco's Werelderfgoedlijst staat. Markgravin Wilhelmine liet het in de 18de eeuw bouwen. Vanaf 2017 komt het opnieuw in bedrijf.

De sofa waarop Wagner is gestorven.Beeld Ivo van der Bent
Siegfried en Winifred Wagner met hun honden en baby in de tuin van villa Wahnfried.Beeld Getty Images

Museale zuiverheid

Wahnfried nu: een statige hal met karmozijnrode wanden, teruggebracht in de staat van 1874. Een oogverblindende salon, met de originele Steinway die Wagner cadeau kreeg uit New York.

De meeste meubels zijn overtrokken met witte beschermhoezen, alsof het gezin een paar maanden buitenshuis bivakkeert. Het blijkt een museaal statement. Hier is gerestaureerd, vertellen de hoezen. Alleen de spullen die zichtbaar zijn, hingen of stonden er in Wagners tijd.

Op de eerste verdieping oogt de villa nog het meest als een ouderwets componistenmuseum. Portretten, brieven en partituren staven Wagners productieve en invloedrijke leven. Hé, daar ligt zijn flamboyante baret. Ha, op die sofa is hij in Venetië gestorven. Hartaanval na een ruzie met Cosima, over een jonge sopraan die de meester wilde bezoeken.

(tekst loopt door onder de foto)

Schandaalmachine Bayreuth

Een Wagnerfestival zonder schandaal? Ook dit jaar is het niet gelukt. Begin juni dook het bericht op dat co-directeur en Wagners achterkleindochter Eva het Festspielhaus op Bayreuths 'Groene Heuvel' niet meer mocht betreden. Duitse media wezen dirigent Christian Thielemann aan als de kwade genius. Korte tijd later werd hij benoemd tot Bayreuths eerste 'Musikdirektor'. Samen met Eva's halfzuster Katharina Wagner bepaalt Thielemann voortaan de koers van de Festspiele. Vorige maand zag hij het chefschap van de Berliner Philharmoniker nog aan z'n neus voorbij gaan. De man die het wél werd, de Rus Kirill Petrenko, dirigeert deze zomer toevallig ook in Bayreuth. Daarmee was wederom een schandaal geboren toen een Duitse journaliste onhandig zinspeelde op Petrenko's Joodse achtergrond.

Op de eerste verdieping oogt de villa nog het meest als een ouderwets componistenmuseum. Portretten, brieven en partituren staven Wagners leven.Beeld Ivo van der Bent

En zo verricht het Richard-Wagner-Museum in Bayreuth een krachttoer. Het doopt drie verschillende gebouwen in drie verschillende sferen, met aantrekkelijke kantjes voor de hardcorefan en de dagjesmens. De complexe Wagner wordt met zoveel museale zuiverheid getoond, dat zelfs de dweepzucht niet wordt vergeten.

Die kant van het Wagnerverhaal komt met een emotionele paukenslag. Daal via het trappenhuis af naar de onderverdieping, bewonder miraculeus gespaard 19de-eeuws stucwerk - en sta perplex. 'De schatkamer' noemt het museum deze schemerruimte. 'Heiligdom' is een beter woord. Alleen de bidstoeltjes ontbreken. In een vitrine zweeft de handgeschreven partituur van het liefdesdrama Tristan und Isolde. Daarachter fonkelt een goudkleurige, halfronde wand. In het midden hangt de kop van Richard Wagner, de magiër van Bayreuth. Het is een recent ontdekte buste uit 1874. De componist zat boven in de salon voor model, toen Wahnfried z'n onschuld nog niet had verloren.

Wagners bewogen leven

Leipzig 1813
Geboren als zoon van politieklerk Carl Wagner of van acteur Ludwig Geyer. Vaderschap nooit opgehelderd.

Leipzig 1830
Toegelaten tot de Thomasschule, waar een eeuw eerder Johann Sebastian Bach lesgaf.

Bad Lauchstädt 1834
Debuteert als operadirigent. Wordt verliefd op de actrice Minna Planer, ze trouwen twee jaar later.

Riga 1837
Aangesteld als operadirecteur. Slaat in 1839 op de vlucht voor schuldeisers.

Parijs 1839
Scharrelt met moeite z'n kostje bij elkaar. Wordt geholpen door de (Joodse) componist Giacomo Meyerbeer.

Dresden 1842
Heeft succes met zijn opera 'Rienzi'. Brengt er later ook 'Der fliegende Holländer' en 'Tannhäuser' in première.

Dresden 1849
Anarchist en revolutionair. Werkt mee aan de fabricage van granaten. Ontvlucht de stad na een arrestatiebevel.

Zürich 1850
Publiceert in ballingschap het antisemitische schotschrift 'Das Judenthum in der Musik'. Richt z'n gif op Mendelssohn en Meyerbeer.

Zürich 1857
Affaire met de getrouwde Mathilde Wesendonck. Schrijft het verterende muziekdrama 'Tristan und Isolde'.

Wenen 1863
Affaire met de getrouwde Cosima von Bülow, dochter van Franz Liszt en de schrijfster Marie d'Agoult.

München 1864
Ontmoet koning Ludwig II van Beieren, die zijn schulden in één klap afbetaalt.

Luzern 1870
Trouwt met Cosima. Ze hebben al drie kinderen: Isolde (5), Eva (3) en Siegfried (1).

Bayreuth 1871
Vindt bouwgrond voor Wahnfried en het Festspielhaus, waar hij uitsluitend eigen opera's wil gaan tonen.

Bayreuth 1876
Eerste Bayreuther Festspiele, met het vierluik 'Der Ring des Nibelungen'.

Bayreuth 1882
Première van de laatste opera: 'Parsifal'. Reist in september af naar Venetië.

Venetië 1883
Sterft op 13 februari aan een hartaanval, na een ruzie met Cosima over een flirt. Wordt vijf dagen later begraven in de tuin van Wahnfried.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden