Column

Op bedevaart naar een ander Mekka

Op Schiphol raak ik verzeild in een stroom hadjgangers.

Beeld anp

Evenals ik zijn ze op zoek naar hun instapbalie. Veel mannen zijn gekleed in witte badjassen, waaronder blote en behaarde benen zichtbaar zijn. Zij dragen slippers of sandalen. Ze doen me denken aan de mannen die je weleens tegenkomt in de gang of lift van een hotel, lichtelijk gegeneerd op weg naar de sauna of naar wat tegenwoordig het wellnesscentrum heet. De meeste vrouwelijke hadjgangers zijn daarentegen zwaar ingepakt. Voor sommigen is de kijk op de wereld niet veel groter dan een spleetvormig luikje ter hoogte van de ogen.

Het toeval wil - maar misschien is het geen toeval - dat ik nog vanmorgen het boek Mekka van de Nederlandse arabist en islamoloog Christiaan Snouck Hurgronje (1857-1936) in mijn koffer had gestoken. Deze pil, die Snouck in 1889 in het Duits publiceerde, maakte hem in één klap wereldberoemd. Nog nooit had een westerling het dagelijks leven in Mekka zo van binnenuit beschreven. Het zegt iets over onze culturele belangstelling dat het tot 2007 moest duren voordat het, vanuit het Duits, in het Nederlands werd vertaald. De vertaling wordt voor 125 euro op bol.com aangeboden, waaruit ik opmaak dat de eerste druk nog altijd niet is uitverkocht.

Mekka is een meesterlijk boek. Ik wist het niet, maar Snouck is een geweldige schrijver. In drie beginzinnen wordt een wereldbeeld ontvouwd, waaraan menig bestsellerauteur een puntje kan zuigen. Ik citeer ze hier in de vertaling van Jan Just Witkam, die ervoor heeft gezorgd dat het proza niets aan glans heeft verloren: 'Wanneer men al wandelend door de straten van Mekka kijkt naar de verschillende soorten inwoners, van de blonde Turk tot de pikzwarte Nubiër, met alle kleurschakeringen daartussen in, zou men een ogenblik in de verleiding kunnen komen om te denken dat alleen Renans principe van natievorming, le désir d'être ensemble, een zo ongelijksoortige menigte kan samenbrengen. Dit is echter beslist niet het geval. De verschillende nationaliteiten bejegenen elkaar, zoals overal, voornamelijk onvriendelijk.'

Boem. Dit soort rake observaties kom je bijna op elke pagina tegen. De moderne lezer valt van de ene verbazing in de andere en die verbazing wordt nog groter als je tot je door laat dringen dat dit 125 jaar oude boek alom wordt geprezen als 'hoogst actueel'. De verbazing betreft vooral de door Snouck beschreven machtsverhoudingen in Mekka, de familierelaties, de levendige slavenhandel en tegen de achtergrond van dit alles de religieuze handelingen die door de bewoners en de bedevaartgangers worden verricht. Ook in Mekka, waar Allah regeert, gaan geloof, geld en hypocrisie hand in hand.

Om überhaupt in Mekka te mogen wonen - ongelovigen worden niet toegelaten - moest Snouck zich tot de islam bekeren, hetgeen ook betekende dat hij zich moest laten besnijden. Zonder klagen heeft Snouck die ingreep ondergaan, al kwam er in zijn geval veel bloed aan te pas. Tot op de dag van vandaag is er onder geleerden onenigheid over de vraag of de bekering van Snouck 'oprecht' is geweest. Hij stond bekend om zijn nuchterheid en zou slechts moslim zijn geworden om in Mekka wetenschappelijk onderzoek te kunnen doen. Zelf heeft Snouck over zijn motieven zorgvuldig gezwegen. Hij is op mohammedaanse wijze getrouwd en heeft tot zijn dood de rituelen van de islam trouw gevolgd.

Maar tegelijkertijd bezag hij de wereld met een afstandelijke blik, die hem in staat stelde bijna als een droogkomiek de voor- en nadelen van slavernij en vrouwenhandel te beschrijven. Volgens de sinoloog Rik Schipper was Snouck Hurgronje niet alleen een groot schrijver, maar ook een groot humanist. Toch zal de moderne lezer, altijd gespitst op racisme en andere vooroordelen, af en toe moeite hebben met wat 'in zijn tijd' als normaal werd beschouwd.

Terug in Nederland las ik dat vanuit Maastricht de laatste trein met katholieke pelgrims naar Lourdes is gereden. De Nederlandse Lourdesganger vergrijst nog meer dan de Nederlandse bevolking en ik vermoed ook dat de verzekering de reis niet langer wenst te vergoeden. De medische wetenschap is Maria al lang gepasseerd bij het verrichten van wonderen. In de Nederlandse literatuur bestaan twee romans waarin wordt beschreven hoe een Lourdestrein op de terugweg verongelukt.

Maar dat is fictie. In Mekka vinden jaarlijks in het gedrang vele bedevaartgangers de dood. Iran en Saoedi-Arabië zijn er nog over aan het bekvechten. Dat is harde non-fictie, waarmee misschien iets gezegd is over de staat waarin beide religies verkeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden