Reportage

Oostenrijkse boer is klaar met Weense bohemien

Zondag wordt er in Oostenrijk opnieuw een poging gedaan een president te kiezen. De strijd gaat tussen Norbert Höfer (FPÖ) en Alexander van der Bellen, man met 'groene' wortels. Het wordt vooral een confrontatie tussen stad en platteland.

Norbert Höfers verkiezingsslogan. Beeld Daniel Rosenthal

Om vijf uur in de middag, melktijd, schommelen de koeien van Sepp Köck vanzelf naar de machine. De 32-jarige boer hoeft alleen maar te gaan zitten op de omgekeerde emmer, de spenen in te vetten en ze aan te sluiten. Op de radio zingt Britney Spears. Die melkmachine en Britney Spears, dat had stamvader Josef Köck niet, de man die deze boerderij vijf generaties geleden bouwde.

Maar verder is er hier sinds de Habsburgse tijd weinig veranderd, op het eerste gezicht. Als boer Köck staat te roken voor de staldeur, ziet hij wat zijn voorvaderen zagen: het gehucht Zeutschach, een handvol boerderijen, twee meertjes, een Mariabeeld in de bocht van de weg. Tweehonderd zielen op een heuvelrug in Stiermarken, het diepe Zuiden van Oostenrijk, dichterbij Ljubljana en Zagreb dan bij Wenen.

Raadslid

Maar Zeutschach heet geen Zeutschach meer, al noemt Köck het nog zo. Twee jaar geleden werd het samen met vijf andere gehuchten gedwongen tot een fusie met het grotere dorp in het dal: Neumarkt.

Sindsdien kan Sepp Köck niet meer lopend naar de gemeenteraadsvergadering. Boer Köck is raadslid voor de FPÖ, die zondag als eerste rechts-populistische partij in Europa bij verkiezingen serieus kans maakt een president te leveren. In Oostenrijk vervult het staatshoofd overigens vooral een symbolische rol, al kan hij wel vervroegde parlementsverkiezingen afdwingen.

De FPÖ, in 1955 opgericht door een paar neonazi's, beleefde hoogtijdagen onder partijleider Jörg Haider, belandde daarna in een crisis, en vond zichzelf de afgelopen jaren opnieuw uit als moderne populistische partij: tegen de gevestigde politieke orde, tegen de islam en sinds vorig jaar tegen vluchtelingen.

Beeld Daniel Rosenthal

De 'Freiheitlichen', zo noemen FPÖ-ers elkaar, zijn met 37 procent van de stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2015 de grootste partij in Neumarkt. Bij de mislukte presidentsverkiezing in mei stemde in Neumarkt 63 procent op FPÖ-kandidaat Norbert Hofer, wiens enorme verkiezingsposters opduiken op de meest afgelegen bergweggetjes. Tekst: 'Deine Heimat braucht dich jetzt.'

In de peilingen ligt Hofer nek aan nek met de onafhankelijke kandidaat Alexander van der Bellen. Maar de revolutiestemming is op de boerderij van Köck ver te zoeken. Köck praat liever over koeien, of de Bed and Breakfast die zijn vrouw Sabine runt. 'Het is hier allemaal niet zo ideologisch. Mensen zitten hier in de politiek om te zorgen dat alles hier in het dorp goed loopt, of ze nou rood, groen zwart of blauw zijn.'

'Finanzausgleich'

De kloof tussen stad en platteland, zo vaak aangehaald in verklaringen voor de winst van Donald Trump gaat of de opmars van Marine Le Pen, is in Europa nergens zo duidelijk zichtbaar als in Oostenrijk. Alleen in de dichtbevolkte gebieden rondom de steden, Wenen in het bijzonder, is de politieke kaart groen, de kleur van Van der Bellen, in het veel grotere maar ook veel dunner bevolkte platteland is FPÖ-blauw.

Het blauwst zijn Stiermarken, Kärnten en het Burgenland, de deelstaten ten zuiden en oosten van de hoge Alpenkammen. Dit is niet het Oostenrijk van de geliefde skipistes, maar het land van de melkboeren en de staalindustrie. Het zijn de drie deelstaten die vroeger aan het IJzeren Gordijn grensden.

Als je Gerlind Weber over deze 'afgedankte deelstaten' hoort vertellen, is het daar niets dan kommer en kwel. De hoogleraar in de Sociologie en Rechtsgeleerdheid van de universiteit Wenen, deed onderzoek naar de ontkoppeling van stad en platteland. De regeringscoalities van de sociaaldemocratische SPÖ en de christendemocratische ÖVP hebben die kloof de afgelopen decennia alleen maar vergroot, vindt Weber.

Driemaal is scheepsrecht?

De race gaat tussen Norbert Höfer van de FPÖ of Alexander van der Bellen, een partijloze kandidaat die eerder actief was bij de Groenen. Op 22 mei dit jaar koos een nipte meerderheid van de Oostenrijkers voor Van der Bellen (74). Maar de stemming werd ongeldig verklaard vanwege 'onrechtmatigheden' bij het tellen van de stemmen die per brief waren uitgebracht. De op 2 oktober geplande herkansing ging niet door, omdat de kleefstrips om de stembiljetten mee dicht te vouwen niet plakten.

Een belangrijke oorzaak is een wet die al stamt uit de jaren vijftig, de tijd van wederopbouw. In deze 'Finanzausgleich', is vastgelegd hoe overheidsgeld over het land wordt verdeeld: dichtbevolkte gebieden met meer economisch potentieel krijgen veel meer geld per burger dan dunbevolkte, landelijke gebieden. Concreet: de gemeente Wenen krijgt twee keer zoveel per inwoner dan Neumarkt.

Hoewel ÖVP en SPÖ keer op keer beloofden het systeem te veranderen, is het nooit gebeurd. 'Ze wilden', zegt Weber, 'het neoliberalisme ruim baan geven. Een euro die in Wenen wordt geïnvesteerd levert nu eenmaal meer op dan eentje in Stiermarken.' Weber gelooft niet dat de leegloop van het platteland nu nog kan worden teruggedraaid, daarvoor is de maatschappij teveel veranderd en de vergrijzing te sterk. 'Maar de overheid moet het proces van krimp gewoon goed begeleiden, de mensen niet aan hun lot overlaten.'

De belofte van de FPÖ om de landelijke gebieden weer wakker te schudden, is volgens haar dan ook een valse belofte. Maar het is wel wat inwoners van Neumarkt graag horen - mensen zoals Brigitte Walker (56).

Geloofwaardigheid

De eigenaresse van restaurant Seeblick, die zichzelf zojuist nog, uit het raam wijzend, gelukkig heeft geprezen met de prachtige bergen waartussen ze is opgegroeid. Maar dan komt het zuur. 'Ik ben nog uit de tijd van de kleine bedrijven. Een boer had een paar koeien en kon daarvan z'n hele gezin onderhouden, en dan verkocht hij ook nog wat. Maar toen moest het allemaal groter en winstgevender. En nu is de middenstand uit dit land weggeslagen. En daarom konden mijn twee zoons niets anders dan naar de stad verhuizen.'

Walker gaat op 4 december op Hofer stemmen, hoewel ze vindt dat zijn partij 'foute haatdragende teksten verspreidt, vooral over vluchtelingen'. Maar de rest, de Weense kliek, vertrouwt ze nog minder. En Van der Bellen nog wel het allerminst. 'Hoe kun je nou ooit geloofwaardig zijn als je eerst communist was, toen socialist, toen groen en nu onafhankelijk?'

Veel inwoners van Neumarkt lijken zoals Walker twee gezichten te hebben. Het eerste is goedmoedig, schijnbaar tevreden niet bovenmatig geïnteresseerd in politiek. Maar daaronder blijken verongelijktheid en scepsis jegens de gevestigde politieke orde schuil te gaan.

Ook het dorp zelf heeft twee gezichten: het vriendelijke, met kanten gordijntjes omrande gezicht van Seeblick, maar ook de hologige blik van de vele lege winkels en huizen. Het aantal sterfgevallen per jaar ligt rond de 25, het aantal geboortes rond de 8,9.

In die wetenschap is de FPÖ-fractie, die 's middags samenkomt in café Seeblick om te vergaderen met Apfelstrudel, opvallend jong. Ze maken grappen in een onverstaanbaar dialect, fractievoorzitter Peter Müller (31), tevens viceburgemeester, lacht het hardst.

Waarom de grootste partij eigenlijk geen burgemeester heeft geleverd? 'Omdat ze ons hebben uitgesloten.' Müller begint glimlachend te vertellen, maar al snel wordt zijn toon grimmiger. Zelfs Sepp Köck snuift nu van minachting.

Eén zetel kwamen de Freiheitlichen van Neumarkt bij de gemeenteraadsverkiezingen te kort voor een absolute meerderheid. Nu konden alle anderen tegen hen 'samenspannen' en de burgemeester leveren, zo vertelt Müller. 'En als viceburgemeester word ik ook nog eens genegeerd. Uitnodigingen krijg ik gewoon niet doorgestuurd.' Of dat klopt, valt moeilijk te controleren, omdat burgemeester Josef Maier (ÖVP) de Volkskrant niet te woord wil staan.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Politiek strategisch overleg met Apfelstrudel. Beeld Daniel Rosenthal

Sterke leider

Uit een pas verschenen onderzoek van het Sora-instituut blijkt dat 40 procent van de Oostenrijkers de democratie graag zou verruilen voor een sterke leider. Een van hen is de 64-jarige Hubert, politieagent in ruste. Met een glas wijn in de hand kan hij honderduit vertellen over de vele VN-missies waaraan hij als politieagent deelnam, van Namibië tot op de Golanhoogvlakte en in de Westelijke Sahara. 'Veel avontuurlijker dan parkeerbonnen uitdelen hier in Neumarkt. Veel vrienden gemaakt uit de hele wereld.'

Nu is Hubert met pensioen, een mager pensioentje waarvan hij ook nog eens de kinderen uit twee gebroken gezinnen moet onderhouden. 'Ze studeren in Klagenfurt: Economie en Psychologie', zegt hij trots.

Maar dan, opeens, staat Hubert op, maakt met zijn ene hand een snorretje en brengt met zijn andere, ten overstaande van het hele restaurant, een Hitlergroet. 'Ein Volk, ein Rrrreich, Ein Führer, dat is precies wat we hier in Oostenrijk nodig hebben!', buldert de zoon van een man die aan het Oostfront viel voor het Derde Rijk.

Hubert kijkt even hoopvol om zich heen of hij iemand heeft gechoqueerd, maar iedereen eet gewoon door. Jammer, zelf moet hij hier namelijk onbedaarlijk om lachen. 'Ik ben natuurlijk geen nazi', zegt Hubert daarna. 'Maar er zit toch iets in? Kijk naar Poetin, en hoeveel goeds hij Rusland heeft gebracht.'

Sociologe Gerlind Weber vindt het onzin de FPÖ een 'nazipartij' te noemen. 'Natuurlijk', zegt Weber, is het voor niemand een geheim dat mensen zoals partijvoorzitter Heinz-Christian Strache voortkomen uit de neonazibeweging. 'Maar het is geen verklaring voor het huidige succes van de partij, die zit 'm echt veel meer in de economie en het wantrouwen in de gevestigde orde.'

Sepp Köck moet grinikken als het over nazi-sympathieën binnen zijn partij gaat. 'Ach ja, Strache zegt wel extreme dingen. Maar dat zijn toch alleen maar verkiezingsspreuken? En het betekent niet dat wij hier ook zo denken.' Dan vertelt hij over een documentaire die hij laatst zag over de oorlog in de Syrische stad Aleppo. 'Pfff, ik begrijp maar al te goed dat die mensen op de vlucht slaan. En wat mij betreft zijn ze hier welkom.'

Maar hoe vindt hij het dan dat FPÖ-Stiermarken in haar programma beweert dat 75 procent van de vluchtelingen 'schijnvluchtelingen' zijn? Köck bekent dat hij het niet gelezen heeft.

En dan, terwijl hij nog een blik in de stal werpt, bekent hij nog iets: dat hij er niet al te veel van verwacht als Norbert Hofer zondag wint. 'Het is maar een president, niet het parlement. En bovendien moet je altijd maar zien hoe mensen zich gedragen als ze eenmaal de macht hebben.'

Beeld Daniel Rosenthal
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden