Oostenrijk, dwarsligger én redder van Europa?

Dit najaar verdrongen in Spielfeld dagelijks 6.000 vluchtelingen elkaar om Oostenrijk binnen te komen. Nu zijn er dagen dat niemand de grens passeert. Met zijn slot op de deur is Oostenrijk de dwarsligger van Europa geworden. Maar ook de redder?

De tenten in Spielfeld waar vluchtelingen worden geregistreerd, zijn leeg. Beeld null
De tenten in Spielfeld waar vluchtelingen worden geregistreerd, zijn leeg.

Null. Leo Josefus zegt het zonder enig triomfalisme. Hij stelt slechts een feit vast: vandaag nul vluchtelingen. Door zijn hoofd spoken nog de beelden van dit najaar. Dagelijks verschenen hier in het Oostenrijkse Spielfeld zo'n zesduizend mensen elkaar vertrappend voor de nauwe, oude grensovergang tussen de steile heuvelhellingen. Luidsprekers schreeuwden onophoudelijk: niet dringen, niet dringen! Er hing de stank van ammoniak door alle urine en uitwerpselen. Josefus: 'Het was de Apocalyps.' Nu kijkt de Kontrollinspektor uit over een stil en leeg terrein.

De nul. Europese politici dromen ervan. Eerst moet de illegale immigratie gestopt, dan pas kan werk worden gemaakt van een gecontroleerde, legale vluchtelingeninstroom. Het lukt alleen niet erg. Maar hier in Spielfeld aan de grens met Slovenië is deze dinsdag de nul werkelijkheid geworden.

De tenten waar vluchtelingen worden geregistreerd zijn leeg, politieagenten en soldaten hangen verveeld rond, Rode Kruiswerkers zitten werkeloos voor hun containers. Allemaal hebben ze niks te doen omdat duizend kilometer verderop de Macedoniërs de grens met Griekenland hebben gesloten.

De ene na de andere domino viel om

Beetje bij beetje wordt de westelijke Balkanroute afgegrendeld. Onder aanvoering van Oostenrijk, de toegangspoort tot het veilige en welvarende noordwesten van Europa. Eerst bouwde het een hek, daarna stelde het een bovengrens in voor het aantal vluchtelingen. De landen op de Balkan volgden uit angst eindstation te worden voor gestrande vluchtelingen. De ene na de andere domino viel om, met als laatste Macedonië. Vorige week werd het bezegeld op een Balkanconferentie in Wenen: de slagboom ging neer.

Griekenland is woest dat Oostenrijk zijn uit de tijd van het Habsburgse rijk stammende connecties in het zuidoosten van Europa heeft gemobiliseerd om de Balkan op slot te gooien. '19de-eeuwse praktijken', briest Athene. Het land loopt vol met vluchtelingen. Zij rukken aan de Macedonische hekken in Idomeni. Deze Griekse grensplaats ligt aan het begin van de Balkanroute, Spielfeld aan het einde. De rust hier is het spiegelbeeld van de ellende daar, Josefus beseft dat.

Sinds Oostenrijk en de andere landen dammen begonnen op te werpen, zag de 45-jarige politieagent het aantal vluchtelingen bij de grenspost afnemen. 'Vanaf midden januari kwamen er nog maar 300 tot 600 per dag. Vorige week was er een dag met nul, gisteren waren er 350, nu weer nul. In een week tijd een scherpe daling.'

Tekst gaat verder onder de foto.

De Oostenrijkse ministers Doskozil (rode stropdas) en Mikl-Leitner (roze jas) inspecteren de grenscontrole bij Spielfeld. Beeld null
De Oostenrijkse ministers Doskozil (rode stropdas) en Mikl-Leitner (roze jas) inspecteren de grenscontrole bij Spielfeld.

De vluchtelingen stromen niet meer toe, maar druppelen nog slechts binnen. Voor het eerst sinds het begin van de crisis afgelopen zomer lijkt men erin geslaagd enige greep te krijgen op de vloed. Dat is een bittere realiteit voor de Europese Unie. Brussel lukte het tot dusver niet, een groep nationale staten wel.

De Duitse kanselier Angela Merkel moppert over de Oostenrijkse Alleingang. 'Het is mijn verdomde plicht dat Europa een gezamenlijke weg vindt. (...) Wanneer de een zijn grens sluit, moet de ander lijden. Dat is niet mijn Europa', zei ze in verwijzing naar de Weens-Atheense spanningen.

Oostenrijk geeft geen krimp. Merkel wil dat Turkije de illegale instroom beëindigt, maar de vluchtelingen willen zo graag naar Noordwest-Europa dat ook de Turkse politie ze met dwang zal moeten stoppen. Waarom is dat moreel wel aanvaardbaar en niet als Macedonië dat doet? zegt de piepjonge minister van Buitenlandse Zaken Sebastian Kurz (29). De Duitse regering mag wel een beetje dankbaarder zijn, zegt minister van Defensie Hans Peter Doskozil. Er arriveren nu minder vluchtelingen in Duitsland, wat menig Duits politicus heimelijk toejuicht.

Muiterij

Officieel is Oostenrijk nu de dwarsligger, de instigator van een muiterij tegen Brussel en Berlijn. Het is weer het zwarte schaap net als in 2000 toen de FPÖ, de rechts-radicale partij van Jörg Haider, door de conservatieve ÖVP in de regering werd opgenomen en er sancties werden afgekondigd tegen het 'naziland'. Dat scheldwoord is dit keer (nog) niet gevallen, maar wel wordt de Oostenrijkse regering op één hoop geveegd met het alom verguisde Hongaarse bewind van Viktor Orbán, de autocraat die al eerder zijn christelijke land afsloot voor moslimvluchtelingen. Een EU-ambtenaar zag vorige week in de Weense Balkanconferentie de reanimatie van het Oostenrijks-Hongaarse rijk.

Het was een als grap verpakte belediging. Het kleine Oostenrijk met zijn 8,5 miljoen inwoners heeft vorig jaar 90 duizend asielzoekers opgenomen. Relatief meer dan de meeste andere EU-landen, inclusief Duitsland. In absolute aantallen zelfs veel meer dan Frankrijk. Dat heeft 66 miljoen inwoners en zei in november de komende twee jaar slechts 30 duizend vluchtelingen te zullen toelaten.

Wij hebben onze plicht meer dan gedaan, meent de Oostenrijkse kanselier Werner Faymann. De sociaal-democraat wil niet geassocieerd worden met Orbán. 'Ik laat me niet vergelijken met iemand die geen vluchtelingen opneemt en ze niet goed behandelt.' Zijn regering verwijt Hongarije en de drie andere Visegrad-landen (Polen, Tsjechië en Slowakije) dat ze niet solidair zijn met hun weigering mee te doen aan het Europese verdelingsplan voor de vluchtelingen.

Sebastian Kurz, de Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken. Beeld null
Sebastian Kurz, de Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken.

Dat alles neemt niet weg dat Oostenrijk een scherpe draai heeft gemaakt. Het heeft voor 2016 een bovengrens ingesteld van 37.500 asielzoekers. De regering, een Grote Coalitie van de sociaal-democratische SPÖ en de conservatieve ÖVP, meent dat het land niet nog een jaar als 2015 aankan. Een te grote belasting voor de verzorgingsstaat en de arbeidsmarkt, nog afgezien van het enorme integratievraagstuk, meent minister van Defensie Doskozil, net als de kanselier een sociaal-democraat.

Een zelfde geluid weerklinkt bij het vallen van de avond in een koffiehuis aan de Favoritenstrasse in Wenen. Op het ronde uithangbord staat 'Café Theresianum, Inge und Hans'. Voor de ramen halflange vitrages met ringen bevestigd aan een stang. Het doet vermoeden dat ene Vox Populi hier vaste klant is. Hans zit aan de art-decobar met een paar stamgasten, glas pils en sigaret in de hand, Inge bedient de tap en het koffieapparaat. Ze zijn zo eind vijftig, begin zestig. Op de achtergrond klinkt zachtjes Massachusetts van de Bee Gees. Het Oostenrijkse Duits vult de kleine ruimte met de zangerige klanken van woorden als 'rüscherl, schlurfenden, pfütze'.

Inge steunt de regering. 'Schluss. Dat is goed. Die arme oorlogsvluchtelingen mogen komen, maar de meesten zijn economische migranten. Wij kunnen niet meer. Nog eens 90 duizend zou te veel zijn. We moeten ook denken aan onze gepensioneerden die dit land hebben opgebouwd.'

Hans beaamt dat Wenen altijd veel buitenlanders heeft gehad, vooral uit de vroegere Habsburgse rijksdelen. 'Verderop in de straat in het 10de District begint de Balkan', lacht hij. Voor niemand is de stad gemakkelijk, weet hij. 'Wij komen uit Salzburg en moesten zelfs wennen aan die klagende Weners.'

Tekst gaat verder onder de foto.

De Oostenrijkse kanselier Werner Faymann. Beeld null
De Oostenrijkse kanselier Werner Faymann.

Smeltkroes

Het Oostenrijks-Hongaarse rijk was een veelvolkerenstaat. Het kwam in 1918 aan zijn eind met het vertrek van de laatste Habsburgse keizer. Oostenrijk kromp ineen tot de kleine republiek van vandaag, maar bleef altijd heel divers. Een op de vijf huidige inwoners is in het buitenland geboren. Moslims vormen de op één na grootste religieuze minderheid in Oostenrijk. Met name Wenen, de oude hoofdstad van het immense rijk, bleef bij wijze van erfenis een veelvolkerenstad, met Kroaten, Serviërs, Bosniërs, Turken. Een smeltkroes, zegt Thomas Vieregge, journalist van Die Presse, een in het Europese revolutiejaar 1848 opgerichte krant, waarvoor ooit Theodor Herzl en Karl Marx schreven.

De energieke veertiger neemt de Nederlandse bezoeker 's avonds op sleeptouw door het monumentale stadshart binnen de ring. In een van de verlaten, in zachtgeel licht gedompelde straten tussen de kanselarij en de ministeries loopt een eenzame, in gedachten verzonken man. Het is de toneellegende Claus Peymann, komende uit het Burgtheater. Vieregge kent hem, praat met hem en vertelt later dat Peymann samen met schrijver Thomas Bernhard verantwoordelijk was voor het stuk Heldenplatz. Het veroorzaakte in de jaren tachtig een schandaal. Veel Oostenrijkers namen er aanstoot aan omdat zij meenden dat regisseur en auteur wilden suggereren dat er in hun land niet veel veranderd was sinds Hitler na de Anschluss op de Heldenplatz werd toegejuicht door een menigte. Het is een schaduw waarmee de Oostenrijkers van tijd tot tijd worden geconfronteerd, zoals ook in 2000. Maar deze avond ligt de Heldenplatz er vredig bij, het prachtig verlichte paleis de Hofburg is van een overrompelende grandeur.

Een paar dagen later bekritiseert en verdedigt de 74-jarige politicoloog Anton Pelinka zijn land. 'Wenen was altijd een smeltkroes, de Weners wilden het alleen niet zien. De stad heeft een geschiedenis van vreemdelingenhaat. Maar het is zeker niet de meeste xenofobe hoofdstad in Europa op dit moment. De regering behandelt vluchtelingen keurig. Het is anders dan in de Visegrad-landen en vergeet Frankrijk niet. Dat heeft een van de meeste xenofobe regeringen in West-Europa. En Marine Le Pen en jullie Wilders vormen de rolmodellen voor onze vreemdelingenhaters.' Pelinka gelooft dan ook niet in een splitsing tussen West en Oost in de EU. De angst voor vreemdelingen zit overal.

In de arbeiderswijk Liesing, het kiesdistrict van Faymann, wordt een voormalig computerbedrijf omgebouwd tot vluchtelingenonderkomen. Op straat laat een bejaard stel de hond uit. Hij is een gepensioneerd schoolconciërge, zij een voormalig zelfstandige. Ze willen hun naam niet noemen. 'Op het gemeentehuis lezen ze ook Nederlandse kranten.' De naam van de hond mag wel: Selby. Selby is waaks en blaft tegen de vreemdeling. Ze stemmen FPÖ, maar doen niet mee als de extreem-rechtse partij vandaag demonstreert tegen de opvang vlak tegenover hun socialewoningbouwflat. 'Te laat, het gebouw is klaar.' Ze moeten niets hebben van asielzoekers. Die gaan er vandoor met de banen van werklozen, het geld van de belastingbetalers en gepensioneerden, en maken de buurt onveilig.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

De Weense arbeiderswijk Liesing. Beeld null
De Weense arbeiderswijk Liesing.

Vuile werk

Deze bezwaren worden door steeds meer Oostenrijkers gedeeld, aangezien de FPÖ stijgt in de peilingen. Het is volgens Vieregge en Pelinka een van de redenen dat Faymann is gedeserteerd uit het kamp-Merkel. Andere overwegingen zijn het gevoel dat Oostenrijk de grens van zijn absorptievermogen heeft bereikt en dat wachten op Griekenland en Turkije gelijk staat aan wachten op sint-juttemis. Als Plan A met de EU niet lukt, dan moet Plan B met individuele landen.

Allemaal sentimenten die ook elders in de EU leven. Wij zijn allemaal Oostenrijk. Het verschil is dat het land met zijn grootse historie en rijke cultuur de leiding heeft genomen bij het uitvoeren van een alternatief. Het doet het vuile werk op het gevaar af dat het in een schurkenrol wordt geduwd.

Als we 's ochtends Wenen uitrijden op weg naar Spielfeld rijden er troepenwagens voor ons. Misschien moeten ze ook naar de grensplaats of naar het vluchtelingenkamp in Traiskirchen. Minister Doskozil sluit niet uit dat er soldaten op de Brennerpas worden gelegerd mocht dat nodig zijn. Drie uur later staan we met politieagent Josefus te kijken naar een lege grensovergang. Zo creëren de Oostenrijkers hun eigen feiten op de grond, tot het verdriet van Brussel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden