PROFIEL

Oost-Timor moet verder zonder zijn vader

In het zwaar verdeelde land was hij dé bindende factor. Nu vindt hij het rustig genoeg om met pensioen te gaan.

Michel Maas
Xanana Gusmão. Beeld ap
Xanana Gusmão.Beeld ap

Xanana Gusmão vindt het genoeg. Dertien jaar heeft hij Oost-Timor geleid en nu is hij 68. Tijd om ermee op te houden, vindt hij. Vrijdag heeft hij zijn ontslag als premier aangeboden, en maandag heeft president Taur Matan Ruak dat geaccepteerd. De weg is vrij voor een nieuwe regering in Dili, en nieuwe gezichten. Misschien dat die het vastgelopen land uit zijn armoede kunnen trekken.

Nieuwe generatie

De charismatische en populaire Gusmão wil, zegt hij, 'een vader voor Oost-Timor' blijven, maar hij wil de leiding van het kleine land nu overlaten aan een nieuwe generatie.

Gusmão vertrekt op een zeldzaam moment van rust. Zo wilde hij het zelf, heeft hij altijd gezegd: opstappen als het echt kan. Vorig jaar liet hij al weten dat dat moment niet ver meer was. Onverwacht was zijn aftreden dus niet, maar toch komt het hard aan voor veel Timorezen. Gusmão is nog altijd zeer populair en geldt als een onmisbare bindende factor in het verdeelde land.

(Tekst loopt door onder graphic)

null Beeld
Beeld

Eindelijk geen ruzie

De verrassing van zijn aftreden zit hem ook in het feit dat er eindelijk eens geen ruzie is in Oost-Timor dat jarenlang verscheurd werd door geweld en politieke vetes. Nog maar enkele maanden geleden vlogen de regeringscoalitie CNRT en de oppositiepartij Fretilin elkaar naar de strot over beschuldigingen van corruptie en nepotisme in Gusmão's regering. En nu stapt de premier ineens op, om plaats te maken voor een regering van nationale eenheid waarin beide kampen broederlijk moeten samenwerken. Die regering zal waarschijnlijk zelfs worden geleid door een lid van de oppositie: Rui Araujo, een ex-minister van Gezondheidszorg.

José Alexandre Gusmão (Xanana is zijn zelfgekozen bijnaam) is een van de symbolen van de onafhankelijkheid van Oost-Timor. Tot 1975 was het halve eiland een kolonie van Portugal, maar de Portugezen lieten het in dat jaar van de ene op de andere dag aan zijn lot over. In Portugal woedde de Anjer Revolutie en het land had geen behoefte meer aan koloniën. Buurland Indonesië sprong in het gat en annexeerde Oost-Timor met geweld.

Held

De Timorezen verzetten zich en Indonesië antwoordde met een schrikbewind waarin 150 duizend mensen de dood vonden. Xanana Gusmão was een van de leiders van de revolutionaire bevrijdingsbeweging Fretilin; in de jaren tachtig stapte hij over naar gematigder verzetsgroepen. De Indonesiërs arresteerden hem in 1992 en brachten hem over naar Jakarta.

In 1999 kozen de Timorezen in een door de VN georganiseerd referendum voor onafhankelijkheid. Indonesische militairen en pro-Indonesische milities trokken moordend en brandstichtend door Oost-Timor voor hun vertrek en lieten het land achter als een puinhoop. Gusmão keerde terug en werd ontvangen als een held. In 2002 werd hij de eerste president van het onafhankelijke Oost Timor.

Veel geluk heeft de onafhankelijkheid de 1,2 miljoen Timorezen niet gebracht. Het land beleefde enkele uitbarstingen van geweld, onder meer in 2006 toen een groep militairen aan het muiten sloeg, tientallen doden vielen en 150 duizend vluchtelingen, meer dan 10 procent van de bevolking, in opvangkampen belandden. In 2008 was premier Gusmão zelf doelwit van muitende militairen. Hij bleef ongedeerd, maar de toenmalige president, Nobelprijswinnaar José Ramos-Horta, werd neergeschoten. VN-troepen moesten jarenlang de vrede handhaven en konden pas in 2012 uit Oost-Timor vertrekken.

Gusmão keert in oktober 1999, kort na zijn vrijlating, terug bij zijn aanhangers in het verzetsbolwerk Remexio in de bergen buiten de hoofdstad Dili. Beeld Erik de Castro
Gusmão keert in oktober 1999, kort na zijn vrijlating, terug bij zijn aanhangers in het verzetsbolwerk Remexio in de bergen buiten de hoofdstad Dili.Beeld Erik de Castro

Armoede

De onafhankelijkheid heeft het land niet rijk gemaakt. Oost-Timor is nog steeds een van de armste landen ter wereld: 35 procent van de bevolking leeft van minder dan anderhalve dollar per dag, 40 procent kan niet lezen en schrijven en 80 procent moet leven van de opbrengst van het land. Het beetje werkgelegenheid dat er is, komt grotendeels van overheidsprojecten. Die projecten zijn bijna de enige vorm van economische activiteit buiten de landbouw. De overheid financiert ze van de inkomsten van gas- en olievelden voor de kust. De overheidsprojecten zijn een bron van aanhoudende corruptie en nepotisme.

Het aftreden van Gusmão maakt deel uit van een grootse reconstructie van de regering. Het aantal ministeries zal worden teruggebracht van 55 naar 34. Met de ministeries zullen ook veel oude ministers verdwijnen. Daarmee moet een einde komen aan de corruptie die het land in zijn wurggreep houdt.

Xanana Gusmão stapt van het toneel. Dat wil niet zeggen dat hij nu helemaal weg is. Voorspeld wordt dat hij in de nieuwe regering nog een ministerspost zal blijven bekleden. Hij blijft kortom nog even in de coulissen staan om 'vaderlijk' toe te kijken hoe zijn opvolgers het doen: een geruststellende gedachte voor zijn trouwe aanhangers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden