Oost-Indisch dom

Graaiers, geen woord dat we collectief zo hartstochtelijk gebruiken. Iedereen weet meteen wat je bedoelt: mensen, veelal mannen van middelbare leeftijd met topfuncties in de financiële sector, die bakken geld verdienden, terwijl onze economie instortte. Gisteren probeerde oud-minister van Financiën/bankenredder (streep door wat niet van toepassing is) Bos in Zomergasten uit te leggen dat niet alleen de graaiers de boosdoeners zijn.


Op de sociale media kreeg Bos gedurende de uitzending het verwijt te veel als een politicus te blijven praten. Maar tenminste één keer zei hij iets dat hij als politicus nooit had durven zeggen: hij zei dat mensen zelf ook een verantwoordelijkheid hadden in het ontstaan van de crisis. Dat was blijkbaar even schrikken voor sommigen. Zei Wouter dit nu echt?! Wie dacht hij wel niet dat hij was?!


Die verontwaardiging openbaarde een van de grootste taboes van deze tijd: hardop zeggen dat de crisis niet alleen de schuld is van een aantal graaiers zonder morele integriteit, maar ook het gevolg van ons eigen verlangen naar meer en meer, ook als we het niet konden betalen. Alsof je ons beledigt wanneer je zegt dat we met onze booming nineties-mentaliteit van 'Geen Gezeik-Iedereen Rijk' jarenlang boven onze stand hebben geleefd.


Koop nu, betaal in 2014? Ach, zolang het nog geen 2014 is, levert dat weinig problemen op, dachten wij. Een hypotheek van 125 procent van onze huiswaarde? Waarom ook niet, als de bank het goed vindt, dan zal het wel kloppen toch?


Toen ging het opeens goed mis. Huizen stroomden onder water, banken vlogen in de fik, geld werd gewichtloos. Nu moeten financiële adverteerders voor hun commercials een waarschuwing laten klinken: Let Op, Geld Lenen Kost Geld. Dat schijnt nodig te zijn om mensen uit te leggen dat gratis geld niet bestaat.


Het is een schrijnende paradox: aan de ene kant verwijten we onze politici en autoriteiten dat ze burgers als debielen behandelen. Terecht, want we zijn geen debielen. Maar als diezelfde politici en autoriteiten verwachten dat wij in elk geval deels verantwoordelijkheid nemen voor onze eigen keuzen, dan worden we kwaad dat ze ons niet als kleuters bij de hand nemen.


We zijn graag Oost-Indisch dom: als het ons uitkomt, weten we precies hoe het werkt, als het misgaat hadden Den Haag en de graaiers ons moeten beschermen. Vandaar dat collectieve besluit: de banken zijn de boosdoeners, de dikbetaalde CEO's de verpersoonlijking van het kwaad en wij de onschuldige gedupeerden. Helaas maken we de werkelijkheid daarmee simpeler dan ze is. Bos, inmiddels onafhankelijk van de gunst van de kiezer, durfde dat gisteren duidelijk te maken: dat we ons eigen geweten niet kunnen sussen door een zondebok aan te wijzen. Dat we ook naar ons eigen aandeel in het ontstaan van de crisis moeten kijken.


De volkswoede over de wereld van het grote geld komt niet uit de lucht vallen: natuurlijk heerst(e) in de financiële sector een verwerpelijke moraal. In de documentaire Inside Job is te zien hoe het van kwaad tot erger ging met het verkopen van giftige financiële producten die zo ingewikkeld waren dat zelfs de mensen die ze verkochten ze niet begrepen. Je kon je als bank verzekeren tegen het failliet gaan van je klanten: dat zou grappig zijn, als het niet zo schrijnend en schaamteloos was. Lees de indrukwekkende bankenblog van Joris Luyendijk en je weet zeker: onze woede op die wereld en haar excessieve zelfverrijking is wel degelijk gegrond. Ook mag je stellen dat er een verantwoordelijkheid ligt bij overheid en autoriteiten om mensen te behoeden voor dit soort catastrofale financiële luchtbellen. Maar wij waren er zelf toch ook bij?


Econoom Jaap van Duijn stelde vorig jaar in een interview in VPRO's Tegenlicht dat we in de loop der jaren erg zijn doorgeslagen in onze onverschilligheid ten opzichte van schuld. In de jaren zeventig, zo vertelt hij, was er ook hypotheekrenteaftrek, maar toen werd het niet passend gevonden er zo veel gebruik van te maken. Nu behoort de Nederlandse hypotheekschuld tot de hoogste ter wereld. Hij spreekt de hoop en verwachting uit dat de crisis er op den duur voor zal zorgen dat we schuld weer gaan zien zoals in de jaren vijftig: als iets waar je toch wel mee uit moet kijken.


Wel, ik ben geen econoom, maar mijn ouders leerden me wel dat je alleen van fouten kunt leren als je eerst toegeeft dat je ze maakt. Dus als Bos zegt dat we zelf ook verantwoordelijkheid droegen bij het ontploffen van die welvaartsbubbel, hoeven we daar niet zo boos om te worden. Hij heeft gewoon gelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden