Oost-Europeanen worden niet langer onderbetaald

De wet aanpak schijnconstructies moet een eind maken aan het onderbetalen van Oost-Europese arbeiders. Gaat zij werken?

Ron Verhoeven is zijn baan kwijt. Hij was te duur geworden, vond de baas. Beeld Marcel van den Bergh

Het kabinet voert de strijd tegen onderbetaalde Oost-Europese werknemers op. Opdrachtgevers worden aansprakelijk voor de uitbetaling van correcte lonen door onderaannemers. Ook moet voortaan minimaal het minimumloon op een bankrekening worden uitbetaald. Nederlandse cao-regelingen gelden ook voor buitenlandse werknemers.

Door de Wet aanpak schijnconstructies (WAS), die vrijdag door minister Asscher van Sociale Zaken bij de Tweede Kamer is ingediend, worden ook grote organisaties als Rijkswaterstaat en energiebedrijf Essent aansprakelijk voor de uitbetaling van cao-lonen door onderaannemers aan buitenlandse werknemers. Het wetsvoorstel is opgesteld in overleg met vakbonden en werkgevers. Asscher heeft er hoge verwachtingen van: 'We trekken het net rond het geboefte, de sjoemelaars, strakker aan.'

Nu worden werknemers uit landen als Polen, Roemenië en Bulgarije via allerlei constructies ver onder de Nederlandse normen betaald. De aanleg van grote energiecentrales door Essent en Nuon in Groningen en bij wegenaanleg in opdracht van Rijkswaterstaat zijn berucht. Enerzijds worden werknemers onderbetaald, anderzijds wordt het Nederlandse systeem uitgehold. Nederlandse bouwvakkers en vrachtwagenchauffeurs komen niet meer aan de bak omdat ze te duur zijn. Belastingen en sociale premies worden ontdoken en bedrijven die zich wel aan de Nederlandse regels houden, kampen met oneerlijke concurrentie.

Keten

Bij grote projecten is meestal sprake van een hoofdaannemer, die het werk in klussen onderverdeelt en daar onderaannemers bij zoekt. Die besteden werk ook uit aan onderaannemers waardoor een keten ontstaat. Daarbij worden constructies bedacht om wetgeving te ontduiken en lagere lonen te betalen. Dat maakt Oost-Europeanen tot duizenden euro's per jaar goedkoper.

Een buitenlandse werknemer die te weinig betaald krijgt, kan volgens het wetsvoorstel zijn werkgever en diens opdrachtgever aansprakelijk stellen. 'Als bij grove onderbetaling de kwestie niet binnen zes maanden geregeld is, kan hij in één keer naar de hoofdaannemer en de opdrachtgever. Die heeft dan zes maanden om te zorgen dat de boel in orde komt', aldus Asscher.

Het is de bedoeling dat de opdrachtgever de hoofdaannemer op betrouwbaarheid selecteert en dat die dat voortaan bij zijn onderaannemers doet. Elke onderaannemer is vervolgens aansprakelijk voor zijn onderaannemers. Door deze ketenverantwoordelijkheid zijn opdrachtgever en hoofdaannemer uiteindelijk ook verantwoordelijk voor misstanden onderaan de keten, ook al hebben zij geen contact met die onderaannemer.

Asscher introduceert de wettelijke plicht om voortaan minimaal het volledige Nederlandse minimumloon uit te betalen op een bankrekening. Nu wordt vaak contant afgerekend en houden werkgevers bedragen in op het loon voor bijvoorbeeld huisvesting. Dat mag niet meer. Het uitbetalen van het loon op een bankrekening moet het bewijs bij controles makkelijker maken en vervolging bij misstanden vereenvoudigen. Op onderbetaling staat een boete van 12duizend euro. Die verdubbelt bij een tweede overtreding. Na de derde keer kan het bedrijf worden stilgelegd.

Asscher Beeld anp

Afschrikwekkende werking

De Inspectie van het ministerie van Sociale Zaken gaat daarnaast een zwarte lijst opstellen van bedrijven die onderbetalen. Van de wet gaat volgens Asscher vooral een 'afschrikwekkende werking' uit. Hij ziet het als een eerste stap om te zorgen dat buitenlandse werkers in Nederland gelijk loon voor gelijk werk krijgen.

Nog lang niet alle problemen zijn met deze wet opgelost, zegt Mariëtte Patijn van de FNV. 'Maar het is zo belangrijk dat opdrachtgevers niet meer kunnen wegduiken als de regels niet worden nageleefd. Hier gaat een preventieve werking van uit.'

'Deze wet is een prima stap om oneerlijke concurrentie tussen werknemers op de arbeidsmarkt tegen te gaan, maar doet nog niets tegen schijnzelfstandigheid', zegt CNV-voorzitter Maurice Limmen. 'Dit is niet het sluitstuk, maar het begin van de aanpak van schijnconstructies.'

'Een historisch moment en een belangrijke stap om de bouwsector weer schoon te maken vanaf de opdrachtgever tot en met de laatste schakel in de keten', reageert Henk Klein Poelhuis van de Aannemersfederatie. 'Hierdoor kan de sector bouw, die meer en meer in de greep kwam van schijnconstructies en onderbetaling weer een fatsoenlijke bedrijfstak worden.'

Opdrachtgevers hebben zeker een verantwoordelijkheid, zegt Jeroen de Veth van verladersorganisatie EVO, 'maar die nemen de meeste nu ook al. De misstanden zijn incidenten en die worden nu aangepakt met heldere wetgeving zonder dat de werkgevers worden opgezadeld met hoge administratieve lasten. De Oost-Europese vrachtwagens en hun chauffeurs zullen hiermee niet verdwijnen. Er is concurrentie op de Europese markt.'

Estse chauffeurs doen nu Rons werk

Ron Verhoeven (61) was internationaal vrachtwagenchauffeur, maar zit sinds 1 oktober 2013 thuis. Als een van de laatste van ruim zeshonderd collega’s werd hij bij een zoveelste reorganisatie ontslagen. Chauffeurs uit Estland hebben het werk overgenomen, tegen zo’n vierhonderd euro per maand. Verhoeven en zijn collega’s kwamen, afhankelijk van hun overuren, met 2.500 tot 3.000 euro thuis. Er loopt een rechtszaak over de vraag: mag Verhoevens oude werkgever de Esten het Nederlandse loon onthouden als alle opdrachten in Venlo binnenkomen en ook de chauffeurs van uit Nederland de weg op worden gestuurd? Als er vanuit Nederland wordt gewerkt, en dat vinden de vakbonden, moeten de Esten hetzelfde verdienen als Nederlandse chauffeurs.Maar als de Esten of Polen, Roemenen en Bulgaren een loonstrook van een buitenlands bedrijf krijgen, gaat een Nederlandse minister daar in veel gevallen niet over. Minister Asscher moet dat nog in Brussel oplossen. En dus heeft een Pool die voor een Pools uitzendbureau tijdelijk inNederland werkt wel recht op het Nederlands minimumloon of eventueel iets hogere caoloon. Maar hij is goedkoper omdat hij in Polen een groot deel van zijn loon als onkostenvergoeding kan krijgen en daardoor veel minder premies afdraagt. Pas als hij langer dan twee jaar in Nederland werkt, valt dat voordeel weg.Deze constructie wordt een schijnconstructie als de Pool langer dan twee jaar in Nederland werkt. Met de nieuwe wet kan de opdrachtgever een boete verwachten.Wat ook niet is opgelost, en daar zitten Nederlanders in hetzelfde schuithe, is schijnzelfstandigheid. De nieuwe wet maakt geen einde aan het inhuren van Poolse zzp’ers die eigenlijk werken alsof ze werknemer zijn. Daarvoor is een nieuwe ‘zelfstandigenvergunning’, de bgl, in de maak. Werkgevers moeten alsnog belasting en premies afdragen als de zzp’er geen ondernemer blijkt te zijn. Nederlander of Pool, dat doet er niet toe.

Marczakl Rafel Beeld Marcel van den Bergh

Heldere loonstrook voor de Polen

Ze zaten in mei glunderend aan tafel, de Polen Pjotr Cenbala, Marczak Rafel, Marek Rogulski en Daniel Stasch. Ze kregen per week 150 euro netto méér zonder dat daar een echte loonsverhoging tegenover stond. Inmiddels hebben ze weer het CNV ingeschakeld, omdat ze er achter zijn dat ze alsnog te weinig betaald krijgen, zij het 'slechts' 25 euro netto per week. Ze kwamen en komen tekort door de zogenoemde pay back-constructie. Op hun loonstrook worden de kosten voor huisvesting, vervoer van en naar Polen en ziektekostenverzekering ingehouden. Er zijn nogal wat uitzendbureaus die verdienen aan deze vaak ondoorzichtige constructie en dat prijst Nederlanders die ook het minimumloon verdienen, dus altijd uit de markt.Deze veelgebruikte constructie wordt nu verboden: het wettelijk minimumloon moet altijd via de bank worden uitbetaald. Kosten worden apart verrekend. De onkostenoplossing vraagt wel om oplettendheid waarschuwen sommigen al, want een nieuwe ontduikingskans op de loer. Malafide werkgevers kunnen buitenlandse werknemers dwingen hun onkosten contant te betalen, zonder dat iemand dat verder ziet.Maar met het minimumloon op de loonstrook wordt dat voor iedereen in elk geval makkelijk te controleren. Wat ook nogal eens mis gaat met buitenlandse uitzendkrachten: zonder dat ze het weten hebben ze vaak recht op meer dan het minimumloon, bijvoorbeeld doordat ze onder de bouw-cao vallen. Met een heldere loonstrook wordt dat veel eerder duidelijk. En daar ligt de grote winst van de nieuwe wet: wie ziet dat hij wordt onderbetaald, kan zijn werkgever maar ook al vrij snel de opdrachtgever aansprakelijk stellen. Dat werkt preventief, verwachten alle betrokkenen. De verschillen tussen wat Oost-Europese en Nederlandse werknemers kosten zullen kleiner worden, is de verwachting. Of zoals dat in vakbondstermen heet: 'Werkgevers zullen zich wel twee keer bedenken voordat ze zogenaamd goedkope arbeid van duizend kilometer verderop naar Nederland halen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden