Oorlogsscènes in een kijkdoos

Een jongeman streelt de glanzende loop van een geweer. Zijn blik glijdt liefdevol omhoog naar de blinkende punt van de bajonet die erop gemonteerd is, en die bijna in het camouflagenet boven zijn hoofd prikt....

MICHEL MAAS

Rondom de twee heeft zich een groepje jongens verzameld dat elke beweging met bewondering volgt. Dit spul is echt.

Waar de geweren vandaan komen, wordt niet duidelijk. Jozsef Zsembera krijgt ze overal vandaan. Via vrienden in Hongarije, Tsjechië, voormalig Joegoslavië, Oostenrijk, Duitsland. Overal heeft hij vrienden die hem aan spullen helpen: collector's items, bij voorkeur Duitse en Hongaarse uit de Tweede Wereldoorlog en uit de jaren vijftig. En van voormalige Hongaren uit Amerika krijgt hij spullen van de oorlog in Vietnam - ook heel gewild. Sommige spullen houdt hij zelf, maar het meeste wordt weer verkocht. Maar ach, die wapens. . . pff. . . Jozsef Zsembera wuift met zijn hand, zijn maar een gekkigheidje.

Vanaf de buitenkant is de winkel in de Sas Utca in het hart van Boedapest amper te zien. Een kleine ijzeren adelaar (Sas Utca betekent Adelaarsstraat) hangt aan de gevel. Een etalage is er amper, een paar donkere ramen waarachter alleen met veel moeite een glimp van de winkel is te zien, en een grote dubbele voordeur, Feldgrau met camouflagevlekken geschilderd.

Daarachter ontvouwt zich een miniatuurslagveld van oude oorlogsattributen, overhuifd met camouflagenetten. Een 'diorama' op ware grootte, met vooraan een 'Kettenrad' - een motor op rupsbanden, uit 1941 - met een koepel van een straaljager, een mitrailleur op pootjes, lege benzinevaten, een wachttoren, zandzakken en rondlummelende helmen.

Tussen de groene en grijze chaos staan kleine vitrines, en tegen de achterwand staan de doosjes waar het in de winkel - 'Sas Militaria en Militaire modellen' - eigenlijk om gaat: duizenden modelletjes van tanks, kanonnen, onderzeeërs, vliegtuigen en slagschepen, en doosjes met de nog veel kleinere en verfijndere details: zandzakjes, losse munitie, losse soldaatjes - dood en levend - ledemaatjes, stukjes ruïne. Attribuutjes voor de kleine 'diorama's': zelfgebouwde kijkdozen met levensechte oorlogscènes.

Jozsef Zsembera is bijna vijftig. Hij is de eigenaar van de winkel, maar zelf is hij er alleen om half zes 's middags, als de kas wordt opgemaakt. De jongens met de geweren zijn zijn verkopers. Vier heeft hij er in dienst 'maar daar is er niet een bij die kan verkopen', zucht hij.

Zsembera's kostuum is grijs en op maat gemaakt, zijn Engels is bijna perfect. Zsembera is een zakenman in bonis.

Hij heeft altijd in de handel gezeten, ook al in de communistische tijd. Hij werkte voor een staats im- en exportbedrijf dat heette zoals al dat soort bedrijven in het voormalige oostblok heette: General Impex. Een handel in alles, van ijskasten en televisies tot en met dameslingerie.

Tien jaar geleden werd hij uitgezonden naar Italië, waar hij voor General Impex de in- en verkoop leidde. Daar begon voor hem het echte leven. Hij bereisde heel Europa voor het bedrijf en zorgde onderwijl goed voor zichzelf. 'In 1992 ging het staatsbedrijf failliet, maar toen had ik al mijn eigen zaakjes opgezet', zegt hij terwijl hij geheimzinig met zijn handen om zich heen wappert alsof daar zaakjes op de grond liggen.

Wat voor zaakjes? 'Handel, im- en export, van alles', daar laat hij het maar bij. Ook op zijn kaartje staat kortweg: ERCO Handels-BV.

Sinds anderhalf jaar heeft hij zijn 'zaakjes' ingeruild voor een nieuwe broodwinning: Tax Refund. Handel in belasting. Toeristen die in een van de bij Tax Refund aangesloten winkels voor minimaal 25 duizend forint - zo'n 260 gulden - spullen kopen, kunnen aan de grens hun belasting terugkrijgen. Minus een 'heel redelijke provisie', glundert Zsembera. 'Dit jaar zal hij tussen de tien- en twintig miljoen dollar aan terugbetaalde belasting omzetten.' En volgend jaar wil hij zijn enige en grote concurrent, het Amerikaanse Tax Free, voorbijschieten.

'Het is echt een gouden business', zegt hij wel vier keer achter elkaar. Trots somt hij op: hij heeft nu, na anderhalf jaar, al tien agenten rondreizen, zesduizend aangesloten winkels, en een regeling met de K & H-bank plus veertig andere punten waar de mensen rechtstreeks het belastinggeld terug kunnen krijgen.

Hij weet hoe je zoiets in Hongarije regelt, zelfs met de achterlijke douanemensen die dit land heeft. En hij doet sowieso al zijn zaken liefst in het groot.

Vandaar ook de buitenissige afmetingen van zijn winkel. Vandaar ook dat hij niet alleen modelletjes inkoopt en verkoopt, maar meteen de alleenimporteur van het fijnproeversmerk 'Verlinden' voor heel Oost-Europa is geworden. Zo zit hij nu eenmaal in elkaar.

Dat is ook het voordeel als je de eerste bent: dan ligt de hele markt voor je open.

'In de communistische tijd was modelbouw ongeveer verboden. Het bestond gewoonweg niet. Alle speelgoed werd geïmporteerd door één staatsbedrijf: Trial. Het enige dat die het land in bracht, waren wat autootjes van Matchbox, tinnen soldaatjes en een paar historische scheepsmodelletjes van Heller.' Die had hij al gauw allemaal. Soms bracht iemand wat moois mee uit het buitenland, en zo werd Zsembera's modelbouwhonger levend gehouden.

Op zijn reizen kon hij eindelijk aan die honger toegeven. Waar hij kon, bezocht hij modelbouwbeurzen en op die beurzen verzamelde hij behalve kennis vooral - zijn zakenbloed stroomt waar het niet gaan kan - relaties. 'In vijf jaar tijd heb ik tweehonderd, of misschien wel zeshonderd mensen leren kennen.' Hij kent het hele wereldje dat hem aan contracten, modellen, en ook aan de echte spullen helpt. Vrienden.

Toen hij terugkwam in Hongarije, begon hij een winkeltje verderop in de straat. En in februari verhuisde hij de zaak naar de bunkerachtige ruimte waar hij nu zit. 'Ik wil dat het er zo uitziet', hij wijst naar het oorlogstafereel om zich heen. 'Ook als het me alleen maar geld kost: het moet de mooiste winkel in zijn soort worden. Van heel Europa.'

Michel Maas

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden