'Oorlogspremier Gerbrandy plande staatsgreep met Soldaat van Oranje'

Pieter Sjoerds Gerbrandy, gereformeerd politicus en door koningin Wilhelmina in 1940 in Londen aangesteld als premier van het oorlogskabinet, plande in 1947 een staatsgreep. Dat staat in een biografie van François van 't Sant (1883-1966), jarenlang een vertrouwensman van het Koninklijk Huis, die donderdag is verschenen.

Gerbrandy en J.F.W. Nuboer, zijn staatssecretaris als oorlogspremier Beeld anp

Het boek, getiteld 'Harer Majesteits loyaalste onderdaan', is geschreven door Sytze van der Zee en indentificeert meerdere handlangers in het complot van Gerbrandy. Hoge militairen, voormalige bewindslieden én Erik Hazelhoff Roelfzema, Engelandvaarder, oorlogsvlieger, verzetsheld, Soldaat van Oranje en vertrouweling van koningin Wilhelmina. Dat het feest niet doorging is volgens het boek vermoedelijk toe te schrijven aan diezelfde Wilhelmina.

De staatsgreep had moeten gebeuren op donderdag 24 april 1947. Nederland was toen nog geen twee jaar bevrijd. Nog geen jaar eerder waren vrije, algemene verkiezingen gehouden. Bij de staatsgreep zou het rooms-rode kabinet Beel-Drees worden afgezet, ministers en staatssecretarissen ergens in het land gevangen worden gehouden, via de radio, de kranten en aanplakbiljetten zou het volk op de hoogte worden gesteld, leger en marine zouden worden ingezet voor rust en orde op straat, PvdA-voorzitter Koos Vorrink moest worden geliquideerd.

Beeld anp

Geen schijn van kans

Aanleiding voor de coup was het Akkoord van Linggadjati, dat de status van een deels onafhankelijk Indonesië moest regelen. Bij rechtse organisaties en in kringen van het voormalig verzet en het leger bestond tegen dit voornemen sterke weerstand. Zij waren tegen het verlies van 'ons Indië' en de teloorgang van het koninkrijk als koloniale mogendheid. 'Indië verloren, rampspoed geboren' kreunden ze. Hun aversie was zo groot dat ze besloten de regering van premier Louis Beel (1946-1948) omver te werpen.

Het werd een staatsgreep die niet doorging, vermoedelijk vanwege afkeuring van de koningin. Prof. Cees Fasseur, biograaf van Wilhelmina én van Gerbrandy, denkt dat tenminste stilzwijgende instemming van de vorstin voorwaarde was voor Gerbrandy om de sprong te wagen. Fasseur: 'Zonder Wilhelmina, de oorlogskoningin met haar onmetelijk prestige, had een coupe geen schijn van kans. Dat moet Gerbrandy zich heel goed gerealiseerd hebben.'

'Zonder oorlogskoningin hadcoupe geen kans'

Het is de verdienste van Van der Zee dat hij het verhaal van de staatsgreep vrij gedetailleerd naar boven heeft gehaald. Maar Prof. Cees Fasseur, biograaf van Wilhelmina én van Gerbrandy, zat ook al op een spoor. In zijn vorig jaar verschenen boek over Gerbrandy citeert hij uit een verslag van het ‘Comité Rijkseenheid’ uit 1948: ‘De heren Gerbrandy en Welter (oud-minister, red) waren overtuigd dat dit kabinet zo spoedig mogelijk moet vallen, desnoods met geweld en zij verzekerden mij dat dit geweld aanwezig is.’ Lees hier alles over de mislukte staatsgreep.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden