Oorlogsfilm is niet meer hetzelfde na Spielberg

Saving Private Ryan. Regie: Steven Spielberg. Met Tom Hanks en Matt Damon. In 89 theaters waaronder Cinema 1 en Tuschinski 1 Amsterdam, Metropole 1 en Tuschinski 1 Den Haag en Cinerama 1, Imax en Pathe 1 Rotterdam....

Een held op sokken is korporaal Upham. Hij rommelt op een tikmachine als kapitein Miller hem komt halen om op zoek te gaan naar soldaat Ryan. Of zijn typemachine mee mag, vraagt Upham. Miller geeft hem een potlood.

Een onhandige klerk als blok aan het been van een groep soldaten met een missie, het is een cliché. Een beetje bioscoopbezoeker weet hoe het de sukkel zal vergaan: aanvankelijk zorgt hij voor problemen om op een zeker moment de trekker toch over te halen.

Steven Spielberg heeft in interviews over Saving Private Ryan laten weten dat hij zichzelf herkende in de korporaal. Ook Spielberg zou er in een oorlog zo bijlopen, vertelde hij, met de mond open van verbazing. De korporaal is een smet op de film. 'Wat gebeurt hier toch?', roept hij als zijn kameraden een Duitse soldaat willen doodschieten. Het scenario is dan net een stuiverroman.

Saving Private Ryan is desondanks een gedenkwaardige productie. Niet zozeer door het verhaal dat uit de doeken wordt gedaan alswel door de wijze waarop dat verhaal in beeld wordt gebracht. De komende decennia zal Saving Private Ryan als referentiepunt gelden voor filmkenners.

De eerste 25 minuten en het laatste kwartier verschaffen de film een dergelijke status. Gedurende die scènes blijkt Spielberg opnieuw een groot verteller. Gedachten aan het slagveld op Omaho-beach, en aan elke andere veldslag, zijn na een bezoek aan Saving Private Ryan voor altijd ingekleurd met de fictie van Spielberg. De details van angstige koppen vlak voor de aanval, kotsend van angst, de opengereten ledematen, het geluid van een kogel die door zowel helm als hoofd boort, de chaos. Wie die beelden over zich heen krijgt gestort zal voortaan wegzappen wanneer op tv een gemiddelde oorlogsfilm voorbijkomt.

Het begin - Spielberg put uit een arsenaal van verteltechnieken: hij 'ontkleurde' de beelden, wekt met woest bewegende camera's, drukt soms het geluid weg en laat bloed op de lens spatten - is zo overdonderend dat er daarna niks meer kan worden verteld. Saving Private Ryan moet dan nog beginnen.

Na de veldslag biedt scenarioschrijver Robert Rodat een melodramatisch verhaal, dat voortvloeit uit de waar gebeurde geschiedenis van een familie die vijf zonen verloor aan het front. In de film dreigt zo'n drama zich opnieuw af te tekenen, en dat ziet de legerleiding liever niet gebeuren. Acht acht mannen moeten na D-day op zoek naar soldaat Ryan, wiens drie broers stierven in het oorlogsgeweld.

De diepgang moet komen van een enkele vraag: waarom acht levens riskeren om er een te redden? Die levens hebben dan al een gezicht; Spielberg introduceert de eenheid van captain Miller (Tom Hanks) tijdens de slachting aan de kust. Gaandeweg de tocht naar Cherbourg, waar Ryan zich bevindt, krijgen zij karakter. Een oppervlakkig karakter. Behalve aan de onhandige Upham geeft Miller leiding aan sjablonen als de rebel, de gezagsgetrouwe veteraan en de gedichten prevelende schutter uit Tennessee.

Aan de hand van deze gewone jongens - Spielberg kan maar niet genoeg benadrukken dat ook soldaten alledaagse burgers zijn - wordt duidelijk gemaakt hoe wreed de Tweede Wereldoorlog was. Dat baart bij Amerikanen, die deze strijd als een heroïsche kennen, wellicht opzien, maar voor Europeanen biedt die boodschap weinig houvast.

Saving Private Ryan is echter uniek wanneer er sprake is van actie. Er hoeft maar een sluipmoordenaar in een kerk te zitten, of spanning grijpt de macht.

In de slotscène staat Ryan, net als in de openingsscène, voor een graf op een militaire begraafplaats in Frankrijk. Zijn inmiddels oude handen rusten op de grafsteen. Op de achtergrond kijken twee meisjes toe. Zij lijken niet te snappen waarom hun grootvader van slag is geraakt.

Dat ene beeld laat zien wat Spielberg ambiëert: de geschiedenis doorvertellen aan eenieder die niet (meer) weet hoe de wereld er eens uitzag. Spielberg doet dat op zijn manier - barstenvol sentiment en briljant tegelijk. Saving Private Ryan is een pandemonium waarin cynisme en kitsch zich samenballen tot een film die een groot publiek altijd wel ergens zal raken. Daar was het Spielberg om te doen. Hij zal zien dat het goed is.

Ronald Ockhuysen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden