Oorlogje spelen om vrijheid Indonesië te vieren

Vandaag 70 jaar geleden riepen Soekarno en Hatta de Indonesische onafhankelijkheid uit. Er volgden nog vier jaar anti-koloniale oorlog. Nu worden oude confrontaties nagespeeld.

Naspelen van de aanval op SurakartaBeeld Michel Maas

'Chotverdome.' 'Je bedoelt godverdomme?' 'Ja, dat. Dat is het enige Nederlandse woord dat ik ken.' 'Waarom juist dát woord?' 'In films zeggen ze dat altijd. Vooral in oude films. De actrice Meriam Belina zei het ooit in een film' 'Dus elke Nederlander in een Indonesische film zegt godverdomme?' 'Ja.'

Putra zal vandaag geen godverdomme meer zeggen, want vandaag is hij geen Nederlander. Hij draagt het zwarte uniform van Indonesische speciale troepen, zegt hij terwijl hij wijst op een insigne op zijn mouw. Om zijn schouder hangt een geweer dat hij zelf heeft gebouwd. Het ziet er echt uit, maar schieten kan het niet. Dat hoeft ook niet. Hij hoeft alleen maar te doen alsof, net als iedereen.

Putra is een van de acteurs die vandaag de 'algehele aanval op Surakarta' van 7 augustus 1949 naspelen: een aanval van Indonesische vrijheidsstrijders op de Nederlandse troepen in de stad. Enkele tientallen mannen en vrouwen in zelfgemaakte uniformen, gewapend met zelfgemaakte wapens, gaan elkaar te lijf op een parkeerplaats in Jakarta.

Een zee van rood en wit

'Serang!', roepen de 'Indonesische' vrijheidsstrijders, 'Serang!' roepen de 'Nederlanders'. 'Wat is Nederlands voor serang?', roept de 'commandant'. 'Aanvallen!', roept iemand terug, 'Dat heb ik op de televisie gehoord'. 'Anfalle? Goed: Anfalle! Ikut saya! Terus! Terus!', klinkt het dan, waarna iedereen begint te brullen en te rennen, bukkend voor kogels die uit luidsprekers knallen, en het geluid van een onzichtbaar vliegtuig dat laag overscheert.

Er is een echte Willy's Jeep, een fiets van Fongers is er ook, en 'Benteng Vastenburg', 'Fort Vastenburg', van triplex, dat wankelt in de wind. Later op de dag is er ook rook en zijn er rotjes - en dit is nog maar een repetitie. Straks op de grote dag van de echte opvoering zullen er twee echte tanks zijn van het leger. De president komt ook, of op zijn minst de vice-president.

Indonesië neemt zijn revolutie zeer serieus. Niet alleen de veteranen, maar iedereen. Het rood en wit van de nationale vlag wappert in augustus overal. Vlagverkopers gaan van huis naar huis, en bij stoplichten verkopen mannen kleine vlaggetjes voor in de auto. Op 17 augustus is Indonesië een zee van rood en wit. Iedereen zal Indonesia Raya zingen, het volkslied, en het zal zonder moeite gaan want elke Indonesiër heeft dat geoefend vanaf de kleuterschool.

Repetitie voor het triplex decor van Fort Vastenburg voor het naspelen van de aanval op Surakarta, 7 augustus 1949.Beeld Michel Maas

Angst

Sukotjo Tjokroatmodjo was 17 toen Soekarno op 17 augustus 1945 de onafhankelijkheid proklameerde. Hij was 18 toen hij de wapens opnam om te vechten, eerst tegen de Engelsen, en toen tegen de Nederlanders. Hij was erbij toen de Nederlanders Soekarno gevangen namen in Yogyakarta. Hij schopte het tot generaal-majoor, en had latere militaire leiders als Wiranto en Sutiyoso onder zijn leerlingen. Nu wordt hij 88, maar nog steeds salueert iedereen als hij ergens opduikt. Sukotjo is vice-voorzitter van het veteranenlegioen, voorzitter van de veteranen van Yogyakarta en op zijn hoofd draagt hij de pet met de twee sterren.

Sukotjo spreekt een ouderwets en vlekkeloos Nederlands. Dat heeft hij geleerd op de Algemene Middelbare School in Malang, in de jaren veertig. Daar zat hij ook op 15 augustus, toen de Japanners capituleerden en twee dagen later, toen Soekarno in Batavia (het huidige Jakarta) de Proklamasi voorlas.

Sukotjo: 'Wij hebben daar helemaal niets van gemerkt. Er was geen radio, geen bericht. Pas een week later hoorden wij ervan, maar nog durfde niemand het te geloven. Wij wisten niet precies hoe de Japanners zouden reageren, hè. De Japanners hadden werkelijk in drie jaar de angst diep in ons volk geworteld. Ook Soekarno was bang voor de Japanners.'

Sukotjo Tjokroatmodjo, vice-voorzitter van het veteranenlegioen met achter hem een acteur. 'Ook Soekarno was bang voor de Japanners.'

Onmenselijk

Sukotjo overziet glimlachend het gedoe van de jongelui die de veldslag van Surakarta (Solo) oefenen. Hij geniet. Sukotjo geniet elk jaar, zegt hij, elke keer als de onafhankelijkheid wordt herdacht. Wat hij dan voelt? 'Uitingen van blijdschap en geluk: dat mijn kleinkinderen nu heel makkelijk naar school kunnen.'

Vier jaar heeft hij daarvoor gevochten en hij kan het navertellen. 'Ik heb geluk gehad dat de kogels mij nooit hebben geraakt.' Hij koestert geen wrok tegen de Nederlanders. Hij acht ze nog steeds veel hoger dan de Japanners, die met hun onmenselijkheid zo'n diepe angst hadden geplant in de bevolking. 'Kijk, met de echte Nederlanders kon je praten. Het volk was veel banger voor de inlandse soldaten onder de Nederlandse troepen.'

Indonesië is niet geworden wat Sukotjo als 18-jarige ervan had gedroomd. 'Wij hadden veel betere dingen gehoopt. Maar Soekarno en Suharto hebben het niet zo goed gedaan. Die hebben fouten begaan die nu nog gecorrigeerd moeten worden. Volgens de laatste berichten heeft Suharto 700 miljard dollar achterovergedrukt gedurende de dertig jaren dat hij aan de macht was. In de 70 jaar van de onafhankelijkheid zijn hier dingen gebeurd... ieder ander land zou allang zijn neergetuimeld, maar wij hebben ons drijvend gehouden. Door Gods wil. En door nationalisme. Dat is nummer één. Het grootste gedeelte van het volk heeft het land nog lief.'

Beeld Michel Maas

Vaderlandsliefde

Voor de jonge Putra geldt dat zeker. Hij werd er een aantal jaren geleden door getroffen als door een bliksemstraal: 'Ik zag een toneelstuk in Surabaya, over 1945, en dat ontstak echt een vlam in mij. Ineens voelde ik een warme liefde voor mijn vaderland. Ik begreep op slag een beetje hoe het toen geweest moet zijn.'

Dat is de reden waarom hij bijna elke week een episode uit de revolutie naspeelt. 'Door dit te doen, kunnen wij jongen mensen leren hoe belangrijk het is om iets voor je land te doen.' Hij straalt als een Jehovagetuige. 'Veel jonge mensen hebben dat nooit. Die willen alleen plezier maken en geven niets om het land. Zij geven zelfs niet meer om hun buren. Door dit te doen kunnen wij ons nationalisme versterken en onze liefde voor ons land.'

Als het gevecht is afgelopen en de revolutie heeft gezegevierd wordt de Nederlandse vlag gestreken. Een van de 'revolutionairen' kijkt besmuikt naar de enige Nederlander in het gezelschap. 'Tidak apa apa?', vraagt hij: 'Geen probleem?' Hij weet hoe hij zich zelf zou voelen als een Nederlander de Indonesische vlag zou strijken. Dat zou een dolkstoot zijn in zijn nationalistische hart. 'Nee hoor. Geen probleem.'

Hij lijkt opgelucht. Als de Indonesische vlag omhoog gaat salueert hij, net als alle anderen, en zingt hartstochtelijk het hele volkslied mee.

Onderzoek oorlogsmisdaden op Sumatra

De organisatie die succesvolle rechtszaken heeft gevoerd voor weduwen en kinderen van geëxecuteerde mannen in Zuid-Sulawesi en het dorp Rawagede op Java, doet nu ook onderzoek naar mogelijke Nederlandse oorlogsmisdaden op het Indonesische eiland Sumatra. Het onderzoek richt zich onder meer op een bombardement op Bandar Buat waarbij veel burgerdoden zouden zijn gevallen. Jachtvliegtuigen van de luchtmacht zouden in januari 1947 de drukbezochte markt hebben bestookt.

De zoektocht spitst zich toe op getuigen en nabestaanden, laat Jeffry Pondaag van de stichting Comité Nederlandse Ereschulden (KUKB) weten. Ook op andere plekken op Sumatra en Sulawesi doet hij onderzoek, zeventig jaar nadat de Republiek Indonesië op 17 augustus 1945 de onafhankelijkheid uitriep en oorlog uitbrak met de Nederlandse kolonisator. Pondaag heeft samen met zijn advocaat Liesbeth Zegveld al geruchtmakende zaken gewonnen voor de inmiddels bejaarde Indonesische slachtoffers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden