Oorlog tegen Irak werkte louterend

De oorlog tegen Irak is achteraf een zegen, vindt Frans Verhagen. De neoconservatieven zijn verslagen. Het Amerikaanse fiasco bewijst dat ook de VS de internationale rechtsorde nodig hebben....

Een jaar na het begin van de oorlog in Irak kunnen zelfs tegenstanders voorzichtig concluderen dat de oorlog een godsgeschenk was, een blessing in disguise. Het mooiste resultaat is onomstreden: een genadeloze en gevaarlijke dictator is verwijderd. Wat er terecht komt van de rest staat nog te bezien, maar de ware oogst van Irak is een nieuw realisme. Vergeet de aanloop (en vergeet het ongenuanceerde gebrabbel in de VS na de aanslagen in Madrid): de oorlog zelf en vooral zijn gemankeerde afwikkeling zullen bijdragen aan een nieuwe wereldorde die er nogal multilateraal zal uitzien.

Want dank zij Irak zijn na tien jaar prutsen in de marge van de post Koude Oorlog-wereld een aantal zaken nu duidelijk geworden. Onbetwist is dat de Verenigde Staten het machtigste land zijn in de wereld, maar ondertussen is aangetoond dat die macht zeer betrekkelijk is. Want niet de neoconservatieven en de hypernationalisten hebben gelijk gekregen maar de soft power-lieden, zoals Joseph Nye, die betoogden dat de gezagsuitoefening van een leidend land meer vergt dan wapens en assertief gedrag. Ook plezierig is dat de onder-alle-omstandigheden-tegen-oorlog softies hebben ervaren dat hun stellingname wel erg vrijblijvend was. Militaire interventie per se is geen taboe meer.

Tegelijkertijd is het onwaarschijnlijk dat een Amerikaanse regering zich snel nog eens in een unilaterale oorlog van deze omvang zal storten. Geen president kan volhouden dat het een fluitje van een cent is, een cake walk. Gelukkig is dankzij 9/11, Afghanistan en Irak het risico klein dat Amerika terugvalt in zijn traditioneel isolationisme: ook de gewone Amerikaan realiseert zich dat dit geen optie meer is.

Mooi is ook de feitelijke ontmanteling van de nieuwe Amerikaanse veiligheidsstrategie, die van de preventieve oorlog. Niet alleen is het voeren van zo'n oorlog niet zo gemakkelijk, de noodzakelijkevoorwaarden ervoor blijken ook afwezig: een deskundig inlichtingenapparaat en een regering die te vertrouwen is. Irak maakte duidelijk dat inlichtingendiensten het ook allemaal niet weten of het fout kunnen hebben. Bovendien zijn ze manipuleerbaar gebleken door regeringsfunctionarissen zonder scrupules. Exemplarisch is de uitspraak van onderminister Wolfowitz: 'Om redenen die veel te maken hebben met de Amerikaanse bestuurlijke structuur, besloten we het enige onderwerp waar iedereen het over eens was als het voornaamste motief te nemen, namelijk de aanwezigheid van massavernietigingswapens.'

Wolfowitz en zijn ideologische makkers bevestigen de onbetrouwbaarheid van de hoogste echelons van de Amerikaanse regering en dan hebben we het nog niet eens over vice-president Cheney. Mij dunkt dat dit het grootste verlies is: het bewezen cynisme van leidende politici.

Met die preventieve oorlog zal het wel net zo gaan als met het Mars-programma van George W. Bush: met veel bombarie aangekondigd, snel weer vergeten. Bedreigingen zullen zich voortaan weer feitelijk moeten manifesteren voordat een regering toestemming krijgt om te handelen op basis van geheime informatie. Verspeeldvertrouwen is voorgoed verdwenen. Helaas zal dit straks natuurlijk weer tot een omgekeerde reactie leiden, waardoor we ergens te laat ingrijpen, maar ja, zo liggen de kaarten nu. Soms moet iets zich nu eenmaal helemaal uitspelen voordat een volgende stap gezet kan worden. Zo was het onvermijdelijk dat het nieuwe imperiale VS dronken raakte van het puberale kijk-mijeens-machtig-wezen elixer. Nu zitten ze met de onvermijdelijke kater en een les voor toekomst. Misschien zijn we er wel beter mee af.

Het paradoxaal resultaat is namelijk dat de internationale rechtsorde versterkt zal terugkeren. Niet alleen blijken de VN handig voor internationale actie, de organisatie verschaft ook broodnodige legitimiteit. Amerikaanse regeringen zullen minder snel alleen op pad gaan en uit Washington zullen we voorlopig weinig UN-bashing horen.

Is daarmee de recalcitrante houding van met name Frankrijk gerechtvaardigd? Ik denk het niet, want de prijs van deze leerervaring voor de VS (en de wereld) was lager geweest als Frankrijk het spel beter gespeeld had maar dat is een ander verhaal.

Ook voor Europa voornamelijk positieve effecten. Irak heeft een schokeffect gehad waarvan de gevolgen nog niet duidelijk zijn, maar de spiegel van rade-en dadenloosheid die Europa zichzelf voorhield was onbarmhartig. Europa ontkomt er nu niet aan serieus na te denken over een gezamenlijk buitenlands en defensie beleid (of dat ergens toe leidt is vers twee). Winst vind ik ook de les voor Europeanen dat diplomatie alleen niet voldoende is je hebt een big stick nodig. Ook gezond lijkt me het inzicht dat de VS niet het monopolie op cynisme hebben maar dat Franse en Russische boycot-brekers er ook wat van kunnen.

Een laatste voordeel is dat de regering Bush Europa gedwongen heeft na te denken over een deel van de wereld waar we nooit serieus mee bezig waren. Zelden stelden we ons de vraag of die hele of halve dictaturen die ons van olie voorzien democratisch zouden kunnen of moeten worden. Het interesseerde ons niet echt. De onderstromen van cultuurrelativisme waren zeer verhelderend. De vraag of westerse waarden als gelijkheid voor de wet, democratische rechten, zucht naar economisch welzijn en dergelijke, universeel zijn of slechts voorbehouden aan ons verlichte deel van de wereld: we hadden het er nooit over.

Ten slotte heeft George W. Bush in Irak bewezen hoe verstandig zijn voorganger was, de 41ste president, George H.W. Bush. Er is heel wat afgezeurd dat de jonge Bush het werk van zijn vader wilde afmaken. Ik vond dat altijd onzin, maar ik moet vaststellen dat Bush onbedoeld iets heel anders heeft bereikt: het beleid van zijn vader lijkt achteraf een stuk verstandiger. Bovendien kunnen we tevreden vaststellen dat de stroming van neo-imperaliastische, manipulatieve en ideologisch gedreven zeloten, de neoconservatieve club van Richard Perle en kornuiten, zodanig in diskrediet is gebracht dat we daar voorlopig geen last van zullen hebben. We wuiven ze straks vriendelijk na.

Kortom, over een tijdje zullen we kunnen vaststellen hoe louterend de oorlog in Irak heeft gewerkt. Allemaal dingen die moesten gebeuren of waarvan het goed is dat ze gebeurden, kwamen in een stroomversnelling. Later zullen we zeggen: die oorlog in Irak, ach ja, het kostte wat maar nu hebben we ook wat. Een echte nieuwe wereldorde, een die weer een tijdje meekan. Bedankt, George W. Bush. U kunt wel weer gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden