ReportageMH17-proces

‘Oorlog is geen vrijbrief voor geweld’

Aanklagers in het MH17-proces stellen dat de vier verdachten geen enkel excuus hadden voor het neerhalen van een burger- of militair vliegtuig. Maandag was de eerste zittingsdag. ‘Goed verhaal’, fluisteren nabestaanden als de aanklager is uitgesproken.

De rechters in de zwaar beveiligde Schiphol-bunker voor de behandeling van het MH17-proces. Beeld Getty Images

Plotseling verandert de sfeer. Een doodse stilte maakt zich meester van zittingszaal D2 in het justitieel complex op Schiphol. Precies twee minuten na het middaguur draaien de vijf rechters tegelijkertijd hun stoelen naar de aanklager, hoewel zij al enige tijd aan het woord is. Het ratelen op toetsenborden door journalisten verstomt.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

De aanklager proclameert, nadat de aanklacht is voorgelezen, plechtig alle namen van de 298 inzittenden van burgervliegtuig MH17, die op 14 juli 2014 het leven verloren. Kalm, langzaam en duidelijk, bijna 20 minuten lang, galmen Nederlandse, Maleisische, Australische, Vietnamese, Israëlische, Afrikaanse, Filipijnse en andere namen door de zaal. Vaak klinkt dezelfde achternaam – hele families kwamen om. Een nabestaande raakt geëmotioneerd en krijgt een bekertje water van de bode. De stilte wordt slechts doorbroken door zachtjes snikken in de zaal.

Vier stoelen in de overvolle rechtbank zijn maandag leeg, op de eerste zittingsdag van het MH17-proces. Ze zijn gereserveerd voor de vier verdachten, drie Russen en een Oekraïner, die volgens de aanklagers ‘hebben bewerkstelligd dat een dodelijk wapen, een Buk-Telar, naar Oost-Oekraïne werd vervoerd waarvandaan een Buk-raket werd afgevuurd die vlucht MH17 raakte’.

De vier worden verdacht van ‘het doen verongelukken van MH17 met de dood van alle inzittenden tot gevolg’, en van ‘moord op alle passagiers en de bemanning’.

Al snel wordt duidelijk dat het Openbaar Ministerie alle moeite heeft gedaan om de vier verdachten te dagvaarden – via post, telefoon, e-mail, Facebook en Whatsapp en zelfs door een dagvaarding onder de kier van een voordeur te schuiven. Alleen Oleg Poelatov, voormalig luitenant-kolonel van het Russische leger, laat zich vertegenwoordigen door twee Nederlandse en een Russische advocaat. Van de drie anderen is de rechtbank overtuigd dat zij weten dat ze zijn gedagvaard, maar dat ze ‘willens en wetens’ afstand doen van hun rechten in dit proces.

‘Waarom beginnen we een proces waarbij bij voorbaat al was te verwachten dat de verdachten niet zouden komen opdagen?’ Omdat, vervolgt de aanklager in zijn openingswoord, ‘straf niet belangrijker is dan waarheidsvinding’. Anders gezegd: ‘Een wereld die geen moeite doet om de werkelijke gang van zaken vast te stellen en de schuldigen te straffen als honderden onschuldige burgers worden vermoord, verklaart zijn burgers vogelvrij.’

De zitting wordt maandagochtend geopend door rechtbankvoorzitter Steenhuis, die benadrukt dat de inhoudelijke behandeling van de feiten, later dit jaar, voor de nabestaanden ‘een emotioneel gebeuren’ zal zijn. Hij roept alle partijen op elkaar met respect te bejegenen.

Ook de advocaten van verdachte Oleg Poelatov zullen hun ‘uiterste best doen om met eerbied om te gaan met de gevoelens van verdriet en pijn’ in deze zaak. Dat neemt niet weg, betoogt advocaat Sabine ten Doesschate, dat haar cliënt recht heeft op verdediging. En hij, Poelatov, stelt dat hij ‘op geen enkele manier’ verantwoordelijk is voor het neerhalen van toestel MH17.

Haar collega Boudewijn van Eijck voegt eraan toe dat het internationale onderzoeksteam ten onrechte niet de vraag stelt waarom het luchtruim boven het conflictgebied in Oekraïne in de zomer van 2014 open bleef, hoewel daar hevig werd gevochten en al meerdere (militaire) toestellen waren neergehaald. ‘Moeten de verantwoordelijke Oekraïense autoriteiten niet worden gedagvaard?’

Nee, stelt het Openbaar Ministerie, ‘een strafproces gaat over de schuld of onschuld van de verdachte. De vraag of Oekraïne het luchtruim wel of niet had moeten sluiten, is dus geen onderwerp van onderzoek’. En deze vier verdachten zijn volgens de aanklagers de hoofdrolspelers in de tragedie waarbij 298 inzittenden omkwamen. ‘Zij bespreken in afgeluisterde gesprekken hoe hard zij een Buk nodig hebben voor hun strijd, zij sturen anderen aan bij de aanvoer, zij dirigeren de Buk-Telar naar de afvuurlocatie, zij voeren na de crash gesprekken over de vraag of ‘hun’ Buk zijn werk heeft gedaan, zij bespreken opgetogen dat er een vliegtuig is neergeschoten.’

Tijdens schorsingen van de zitting zoeken oude bekenden elkaar op: nabestaanden en kopstukken van het Openbaar Ministerie en de Nationale Politie. Vertegenwoordigers uit alle landen van het Joint Investigation Team (JIT) zijn aanwezig. De gangen van het gerechtsgebouw worden bevolkt door toga’s en uniformen van politiediensten uit verschillende landen. De zitting is te volgen met een videoverbinding in meerdere zalen tegelijk, in het ad hoc neergezet perscentrum tegenover het gerechtsgebouw, in een congrescentrum in Nieuwegein en over de hele wereld via een livestream die de rechtbank Den Haag verzorgt.

De grote vraag is of het neerschieten van MH17 feitelijk een ‘vergissing’ was. Daarmee heeft het Openbaar Ministerie rekening gehouden, net als met het feit dat in juli 2014 sprake was van een gewapend conflict in Oost-Oekraïne. Maar, stellen de aanklagers, hier was geen sprake van oorlogsrecht, geen sprake van militairen die een staat vertegenwoordigen. In dit conflict was sprake van gewone burgers die zich als militairen voordeden en die gewone burgers in een vliegtuig doodden. ‘Dat valt onder het gewone strafrecht.’ Bovendien: ‘Oorlog is geen vrijbrief voor geweld van iedereen tegen iedereen’.

‘Goed verhaal’, fluisteren nabestaanden in de zaal als de aanklager is uitgesproken. Hij waarschuwt nog dat het onderzoek wordt bemoeilijkt door ‘doelbewust verspreide leugens en desinformatie’, en verwacht dat die ‘rookgordijnen’ ook lopende de strafzaak zullen worden opgetrokken.

Dinsdag wordt de zaak voortgezet met de stand van zaken van het onderzoek. Op 8 juni volgt een regiezitting, pas daarna zal de zaak inhoudelijk worden behandeld.

Lees ook

Het MH17-proces begint. Hoe werkt het, wie zijn de verdachten en wat is het bewijs?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden