Reportage

Oorlog in Oekraïne zorgt voor een ommezwaai van links Zweden naar pro-Navo

Jarenlang vond Zweden dat het niets te zoeken had bij de door de Verenigde Staten gedomineerde Navo. Maar de Russische aanval op het eveneens ongebonden Oekraïne heeft het sentiment drastisch doen kantelen, ook bij sociaaldemocratische parlementariërs die traditioneel fel anti-Navo waren. ‘Als Rusland zich tegen ons keert, kunnen we ons niet verdedigen.’

Jeroen Visser
De Zweedse premier Magdalena Andersson (links) en de Finse premier Sanna Marin tijdens een persconferentie voorafgaand aan een vergadering over het Navo-lidmaatschap in Stockholm. Beeld Paul Wennerholm / AP
De Zweedse premier Magdalena Andersson (links) en de Finse premier Sanna Marin tijdens een persconferentie voorafgaand aan een vergadering over het Navo-lidmaatschap in Stockholm.Beeld Paul Wennerholm / AP

Heel zijn volwassen leven ageerde Daniel Suhonen (43) tegen een Zweeds Navo-lidmaatschap. De columnist, prominent lid van de regerende sociaaldemocratische partij en oprichter van de invloedrijke denktank Katalys, koesterde net als veel partijgenoten de Zweedse militaire onafhankelijkheid, die al ruim tweehonderd jaar duurt.

Ook waarschuwde hij voor het provoceren van Rusland. ‘De Navo naar de Russische grenzen duwen – wat zou gebeuren als Zweden en Finland zouden toetreden – is onnodig olie op het vuur gooien’, schreef hij in 2015 in de krant Expressen. ‘Rusland mag dan een schurkenstaat zijn, het is een land met een volkomen begrijpelijke logica, dat zich voelt als een gewonde beer wiens nest wordt binnengedrongen.’

Maar voor veel Zweden is er een wereld voor en na 24 februari, de dag dat de Russen Oekraïne binnenvielen. Het is de reden dat er op televisie en in kranten volop wordt gediscussieerd over de vraag of Zweden nu toch lid moet worden van de Navo. Ook voor Suhonen was de invasie een kantelmoment. ‘Ik zat in de nachttrein naar Stockholm en werd vroeg in de ochtend wakker met het nieuws. Het voelde als 1939. Op dat moment besefte ik dat de veiligheidsorde in Europa was veranderd.’

Zweden koesterde jarenlang zijn militaire zelfbeschikking

De laatste keer dat Zweden oorlog voerde, was in 1814. Zelfs tijdens de Tweede Wereldoorlog wist het land afzijdig te blijven. Nog altijd koesteren de Zweden hun militaire zelfbeschikking. Dat gevoel werd versterkt tijdens de jaren zestig, toen de sociaaldemocratische premier Olof Palme forse kritiek uitte op de Amerikaanse oorlog in Vietnam. Zweden had duidelijk niets te zoeken in een militaire alliantie geleid door de Verenigde Staten.

De kwetsbare positie van Oekraïne, dat ook geen deel uitmaakt van een alliantie, heeft het sentiment drastisch doen omslaan, ook bij Suhonen. ‘De realiteit is dat als Rusland zich tegen ons keert, we ons niet kunnen verdedigen. Tijdens de Koude Oorlog hadden we een sterk leger met een grote luchtmacht. We hadden de dienstplicht. Maar vanaf de jaren negentig hebben we dat allemaal ontmanteld.’

Zijn overtuiging dat Rusland een ‘gewonde beer’ is die je niet moet provoceren heeft plaatsgemaakt voor een andere vrees. ‘Voor de oorlog konden we leven met de dreigementen, omdat Rusland zich aan de bestaande orde hield. Nu is het een ander land binnengevallen. Het risico om aangevallen te worden door buiten de Navo te blijven, lijkt me nu groter dan het provoceren van Rusland door lid te worden.’

Rusland dreigt met ‘gevolgen’ als Zweden en Finland Nova-lid worden

Moskou heeft er nooit een geheim van gemaakt dat het gruwelt van een Fins en Zweeds lidmaatschap. De aansluiting van Finland brengt de Navo direct tot aan de 1.340 kilometer lange grens met Rusland. De afgelopen weken dreigde Moskou met ‘politiek-militaire gevolgen’ als het zover zou komen. ‘Iedereen weet waar het toe zal leiden’, zei een woordvoerder van president Vladimir Poetin zonder dat verder toe te lichten. De Zweedse legerleiding zegt met alle scenario’s rekening te houden. ‘We sluiten militair geweld niet uit’, zei generaal Michael Claesson.

Ook in het Zweedse parlement tekent zich een meerderheid af voor aansluiting bij de Navo. Al is het nog geen grote meerderheid, want de regerende sociaaldemocraten zijn verdeeld. Binnen de partij woedt een hevige discussie die zondag beslecht moet worden op een partijcongres. Het ja-kamp lijkt te winnen, maar het verzet is taai, ziet Suhonen.

De bebaarde historicus uit Stockholm was eerder speechschrijver en adviseur van partijvoorzitter Håkan Juholt en kent de partij goed. ‘Normaal gesproken zit ik op de linkerflank, maar wat dit onderwerp betreft, bevind ik me ineens in het midden. Ik ben al een paar keer door boze partijleden op straat aangesproken. Ze vinden dat ik een grote fout maak. Ik begrijp het wel, velen van hen hebben hier decennialang hetzelfde over gedacht.’

De argumenten van het nee-kamp concentreren zich vooral op de rol van de VS, met afstand het machtigste land binnen de Navo. Wordt Zweden straks niet tegen zijn wil meegesleept in een Amerikaans conflict? En moet het land zich als verklaard tegenstander van kernwapens wel militair verbinden met kernmachten? Suhonen: ‘Voorheen gebruikte ik deze argumenten ook, maar het is een groter probleem dat we onszelf niet meer kunnen verdedigen. Daarnaast schurken we al jaren tegen de Navo aan. Ze mogen hier oefenen en we delen inlichtingen.’

Premier Andersson: de veiligheidssituatie is radicaal veranderd

Aanvankelijk verdedigde ook premier Magdalena Andersson de klassieke anti-Navo opstelling. ‘Nu lid worden zou dit deel van Europa verder destabiliseren. Het beste is dat we een consistent en voorspelbaar beleid voeren’, zei ze twee weken na het begin van de oorlog. Later kwam ze daarop terug. Tijdens een persconferentie met de Finse premier Sanna Marin stelde ze dat de veiligheidssituatie radicaal veranderd was en dat Zweden een nieuwe analyse diende te maken.

Haar Finse collega was stelliger. In Finland is een grote meerderheid van het parlement voor aansluiting bij de Navo. Zweden en Finland werken nauw samen op defensiegebied. Die samenwerking wordt lastiger als Finland Navo-lid wordt en Zweden niet. Bovendien brengt het de Zweden in een geïsoleerde en dus kwetsbare positie.

Suhonen: ‘Andersson is relatief nieuw als premier en het is niet gek dat ze aanvankelijk voor de bestaande partijlijn koos. Afgelopen november nam het partijcongres nog een motie aan tegen toetreding. We kiezen niet voor de Navo omdat we dat willen. Op een bepaalde manier worden we gedwongen, omdat Finland de keuze al heeft gemaakt. Als we Finland niet volgen, loop je het risico dat Rusland ons zal proberen te beïnvloeden. Dat kan op allerlei manieren.’

Een enkele sociaaldemocratische parlementariër heeft al bekendgemaakt tegen te stemmen. Volgens Tomas Krohnstål is het pacifisme van Zweden ‘de ruggengraat van de partij’. Veel anderen zeggen te wachten op de veiligheidsanalyse van het kabinet. Suhonen denkt dat het gros van hen wacht op een beslissing van premier Andersson, die de afgelopen weken druk was om steun te vergaren bij de Navo-lidstaten. ‘Een meerderheid van de bevolking wil het en ook onder partijleden is een meerderheid, zeker als Finland lid wordt. Zodra Andersson het bekendmaakt, gaan ze allemaal mee.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden